De Legé and the Right Against Self-Incrimination in Administrative Cases*

By Gerður Guðmundsdóttir, Committee Member of the Internal Revenue Board and Part-time Lecturer at the University of Iceland and Reykjavik University, and Dr. Hafsteinn Dan Kristjánsson, Law Professor at Reykjavik University.

* Grein þessi hefur verið ritrýnd og staðist þær fræðilegu kröfur sem gerðar eru samkvæmt reglum Vefrits Úlfljóts. / This article has been peer-reviewed and meets the academic requirements set out in the rules of the Úlfljót Web Journal.

Efnisyfirlit

Summary

De Legé v. the Netherlands is an important case on the right against self-incrimination in administrative cases according to Article 6 of the European Convention on Human Rights. We argue that while De Legé is a welcomed step in the development of the Court’s jurisprudence, there is still room for an improvement, namely, to rethink the protective scope. We argue that evidence, which has an existence independent of the accused’s will, should not be treated as falling outside the protective scope of the right, at least not to such a great extent, as the Court does, since it may still raise some issues of forced self-incrimination, but instead should be a consideration in the overall assessment of whether the very essence of the right has been extinguished. However, the consideration should usually lead to the result that essence of the right has not been extinguished unless countervailing considerations outweigh it, such as Article 3 violations. Moreover, we point out that a focus on the authority’s awareness of document’s existence is an important factor in interpreting the earlier case law. Nonetheless, the focus of the interpretation should not be on the protective scope but, instead, as a part of the overall assessment, on whether an information request forced the accused to actively and positively gather and submit documents, where he may be compelled to use his knowledge of his own affairs and exercise his judgment in assessing the relevance of documents and from where or how to obtain them, even from a third party. An information request may place the accused in a position where it can be likened to be forced to ‘investigate’ the case against himself for the authorities. An information request may go too far in that respect. Lastly, we suggest that De Legé may give the Icelandic legislature a cause to review legal provisions that grant greater protection against self-incrimination than Article 6 does.

1. Introduction[1]

The right to remain silent and against self-incrimination applies to administrative cases that fall under the criminal limb of Article 6 of the European Convention on Human Rights. The right forms a part of the right to a fair trial. Administrative cases of that kind also fall within the ambit of Article 70 of the Icelandic Constitution, which is interpreted in light of Article 6.[2] An administrative case, where an authority imposes an administrative sanction, such as an administrative fine, which satisfies the so-called Engel-criteria,[3] counts as a criminal case for the purpose of Article 6. Where an administrative case satisfies the requirements for the applicability of the criminal limb of Article 6, authorities must respect the right against self-incrimination. That matters for how they obtain and use evidence.[4]

De Legé v. the Netherlands is an important judgment of the European Court of Human Rights on the right against self-incrimination in administrative cases. Essentially, the Court held that authorities may obtain specific pre-existing documents under the threat of penalties. Such documents are not created as a result of the compulsion. The authorities must be aware of the documents; ‘fishing expeditions’ are excluded. A procedure concerning an information request, which satisfies these requirements, falls outside the protective scope of the right against self-incrimination. 

The judgment is important because it clarifies the Court’s case law on the matter. One possible interpretation of the earlier cases, chief among them Funke[5] and J.B.,[6] was that authorities may not obtain documents under the threat of penalties except in rather limited circumstances. Previously, we argued that such an interpretation of the Court’s case law suffers from both legal and normative problems and is, ultimately, unconvincing when the cases are considered as a whole in light of the right’s rationale. The interpretation can make the authorities’ investigation excessively difficult.[7] De Legé is, therefore, a welcomed step in the development of the Court’s jurisprudence. 

The focus here will be on arguing that, in our humble view, there is still room to fine-tune and develop the Court’s jurisprudence, namely, to rethink the protective scope of the right as well as to lay down the methodological steps differently.

We begin, however, with some background on the right against self-incrimination in administrative cases and introduce De Legé.

2. The Right Against Self-Incrimination in Administrative Cases

2.1 A critique of a possible interpretation of the earlier case law – The ‘Funke/J.B.’-interpretation

Many authorities, including tax and financial authorities, investigate cases by, among other things, requesting documents from the party to the case (the accused). Sometimes there is a legal duty to submit the documents under a threat of penalties. The legal duty amounts to a coercion or a compulsion. It follows from these legal provisions that the accused can be coerced to submit documents that incriminate him. The question becomes: when does that constitute a violation of the right against self-incrimination according to Article 6?

One possible interpretation of the Court’s earlier case law took the outcome of Funke and J.B. as a general rule. According to that interpretation, authorities may not require an individual, who is accused of a criminal offence in the sense of Article 6, to submit documents or give information according to a legal duty under the threat of penalties except in rather limited circumstances.

Previously, we argued that this interpretation of the earlier cases faces two kinds of problems. The first kind of problems are legal. The interpretation does not account for the entirety of the case law and the right’s rationale, including evidence with an existence independent of the accused’s will. Overall, it is not a good interpretation of the earlier cases since it is over-inclusive. The second kind of problems are normative. The interpretation can make it excessively difficult for authorities to investigate cases, it leads to an arbitrary distinction, and it creates a discrepancy between information requests and searches and seizures at the suspect’s home.[8]

2.2 An alternative interpretation – the ‘excessive burden’-interpretation

Aside from criticising the abovementioned possible interpretation of the earlier case law, we offered an alternative. According to our alternative interpretation, authorities may obtain documents, which were not created as a result of the compulsion, under a threat of penalties unless the obtaining or use of the evidence makes the proceedings excessively burdensome in light of considerations relevant for assessing its overall fairness. 

What followed from our alternative interpretation of the earlier cases was that information requests should be assessed in their context in light of considerations relevant for evaluating whether the very essence of the right has been extinguished. We stressed that the existence of many documents is independent of the accused’s will since they are not created as a result of the compulsion. In some instances, the accused is even legally required to keep them, the documents are meant to be publicly accessible or a matter of public record, such as many accounting documents, receipts, and bank statements. Some documents can even be obtained, at least in principle, from third parties. Their use is not suspect from the point of view of the right’s rationale, which is to respect the accused’s will to remain silent. We said that Funke and J.B. should not be read literally, and their outcome should not be taken as a general rule. Instead, the cases should be interpreted in light of the Court’s overall methodology and other case law. The ‘excessive burden’ interpretation would not face the same legal and normative problems as the Funke/J.B.-interpretation, or so we maintained.[9]

2.3 To not be forced to ‘investigate’ the case against oneself

For a lack of a better term, we used the words ‘excessive burden’ to refer to situations where, on the balance of considerations, which matter for assessing the overall fairness of the proceedings in these types of cases, the authorities went too far; they asked too much of the accused in light of the right’s rationale. 

An excessive burden may be imposed in situations where the accused is compelled to actively and positively (even strenuously) gather and/or submit documents and give information that may incriminate him, even from a third party. The key is not that the accused is bothered or troubled by the authorities, or forced to make an effort, but, rather, that the accused is compelled to use his own knowledge of and insight to his affairs as well as to exercise his judgment of what is relevant for the information request, including whether potentially incriminating documents, which have a bearing on the information request, should be submitted. The accused may be placed in a situation where he may need to decide: ‘Should I submit this incriminating document, which the authorities may not know that exists, but I do?’ Or: ‘Should I ask a third party for this document, which the authorities may not know about or know where is kept?’ The accused is forced to what can be likened to partly ‘investigating’ the case against himself for the authorities.

To be essentially forced to ‘investigate’ the case against oneself for the authorities is a different situation from being merely (or more passively) compelled to submit a specific document, which may be in the accused’s possession. Although the accused must hand over the document, he is not required to exercise his judgment as to whether to include it or actively seek it from a third party in the same way or to the same extent.[10] That situation is closer to but still different from having the document taken away by the authorities in a search and seizure, but there the accused’s role is largely or virtually entirely passive.

Assessing whether the authorities went too far with their information request requires evaluating the position in which the accused is placed by the authorities to act against himself, including whether the role is essentially passive or active, in what way and to which degree. Where the role is essentially and to a large degree active and positive, in the sense described above, an excessive burden may be imposed on the accused but that depends on an assessment of each case.

In Funke, the accused was compelled to submit statements from the last three years from several foreign banks, which the authorities where not certain that existed, and could or would not obtain themselves. Since the applicant refused to hand them over, he was fined. In other words, he was not only compelled to gather potentially incriminating documents from a third party but fined for not handing them over even though their very existence was uncertain.

The focus of J.B. was ‘whether or not the imposition of a fine on the applicant for having failed to provide certain information complied with the requirements of the Convention’.[11] The Court stated that the accused is provided with protection against ‘improper compulsion’ by the authorities the purpose of which is to avoid miscarriages of justice and securing the aims of Article 6.[12] The applicant was requested to submit ‘all documents’ concerning his investments in his financial manager’s companies. In addition to the apparent open-ended nature of the first information request, it was relentlessly pursued by the authorities. The Court found it unconvincing that the authorities were already aware of the information in question, stating:

‘[…] in view of the persistence with which the domestic tax authorities attempted to achieve their aim. Thus, between 1987 and 1990 the authorities found it necessary to request the applicant on eight separate occasions to submit the information concerned and, when he refused to do so, they successively imposed altogether four disciplinary fines on him.’[13]

One way to understand the judgments is that the information requests went too far. They placed the accused in a position where they were compelled to submit documents or give information, which the authorities were not even sure that existed, even to gather them from a third party (again not being certain whether they even exist), and, in the latter case, to answer apparently an open-ended information request, which was relentlessly pursued.

2.4 A note on evidence with an existence independent of the accused’s will

Moreover, we argued that documents, which have an existence independent of the accused’s will, should not be treated as falling outside the scope of the right as Shannon[14] and Marttinen[15] suggested. Rather, evidence with an independent existence of the accused’s will should be a feature to be considerate in the overall assessment of whether the very essence of the right has been extinguished.[16]

2.5 Added consideration to the overall assessment

Accordingly, we suggested that the consideration of the nature and content of the evidence should be added to the overall assessment of whether the very essence of the right has been extinguished. Independent existence is very significant. We argued that the consideration would usually lead to the outcome that obtaining such documents under the threat of penalties would not extinguish the very essence of the right unless other considerations outweigh it in the context of the case at hand.[17]

So, how does De Legé fit into all of this?

3. De Legé v. the Netherlands

The Court clarified its case law in De Legé on the privilege against self-incrimination and coercion to supply documents in the context of financial-law matters. The Court rightly notes that, in principle, the right can apply in these kinds of cases.[18] Then, the Court lays down its methodology.  First, certain prerequisites must be satisfied for the right to apply. Secondly, the use of evidence must fall within the protective scope of the right. Thirdly, the use of evidence must not extinguish the very essence of the right. The Court elaborated on the three steps in the following manner.

First, two prerequisites must be satisfied for the right to apply to the case at hand. (a) The case must fall under the criminal limb of Article 6. The person must be facing existing or anticipated criminal proceedings (a criminal charge in the sense of Article 6) or incriminating information obtained with compulsion in the context of a criminal case must be used in a subsequent criminal proceeding. Moreover, (b) some form of compulsion or coercion must be exerted on the person concerned.[19] This is clearly satisfied in the types of cases discussed here.

Secondly, it must be determined whether the use of evidence, nevertheless, falls outside the protective scope of the right against self-incrimination. The scope is demarcated in light of the right’s rationale to respect the accused’s will to remain silent. When the accused is forced to answer questions or make statements, whether orally or in writing, the will is clearly not respected. The privilege does not, though, apply to obtaining materials which have an existence independent of the accused’s will.[20]

The Court clarified in De Legé that documentary evidence obtained under a threat of penalties in the context of financial-law matters fall outside the protective scope of the right where the authorities are able to show that ‘the compulsion is aimed at obtaining specific pre-existing documents’.[21] These are the kinds of documents that have not been created as a result of the very compulsion. These documents must be relevant for the investigation and ‘whose existence the authorities are aware’.[22] This excludes a so-called fishing expedition. The Court distinguished this from situations where the authorities believe a document must exist, but they are not certain as was the case in Funke and J.B. The Court drew a parallel with the situation where a person makes an incriminating statement as a result of compulsion of which the authorities are not already aware.[23]

However, if the documents are obtained by using methods, which breach Article 3, its use will always fall within the protective scope irrespective of whether the authorities are aware of documentary or other real evidence.[24]

Thirdly, if the prerequisites are met and the use of evidence falls within the protective scope, then ‘it is necessary to examine whether the procedure did not extinguish the ‘very essence’ of the privilege’.[25] That requires an overall assessment of the fairness of the procedures. The Court looks at the following considerations in its assessment: (a) the nature and degree of compulsion used to obtain evidence, (b) the existence of any relevant safeguards, and (c) the use to which any materials so obtained is put.[26]–[27]

As to the facts of the case, the Court found that the documents requested by the tax authorities were pre-existing and the authorities had been aware of them since they had already established that the applicant had a bank account in Luxembourg at the relevant time. Therefore, it could not be said it was a fishing expedition. The information request, hence, fell outside the protective scope of the right.[28] Accordingly, there had been no violation of Article 6.[29]

Consequently, the Court did not take the outcome of Funke and J.B. as a general rule for these types of information requests but distinguished the cases. A possible interpretation of the earlier case law (see 2.1 above), where authorities are essentially precluded from requesting incriminating documents or information from the accused except in some limited situations, has, therefore, been rejected by the Court as a general rule or, at the very least, narrowed to situations where the authorities are not aware of the documents or the information request is not specific enough.[30]

De Legé is a welcomed step in the Court’s development of its jurisprudence. Nevertheless, there is, in our humble opinion, still room for further development and improvement. Among them is to expand the approach beyond ‘financial law matters’ to other administrative cases with similar features. It is hard to see a principled reason for why the limitation of the protective scope should be confined to only these types of administrative cases.[31] No doubt the Court is being careful when it refers to ‘financial law matters’.

Setting that aside, the focus here will be, firstly, on the desirability of rethinking the protective scope of the right and, secondly, laying out the methodological steps differently. We will now discuss these issues in turn.

4. Rethinking the Protective Scope

4.1 Specific pre-existing documents fall outside the protective scope of the right

In De Legé, the Court considered information requests for specific pre-existing documents, i.e., evidence having existence independent of the accused’s will, as being procedures, which fall outside the protective scope of the right. This is in line with Shannon[32] and Marttinen,[33] as previously noted. The consideration of evidence with an existence independent of the accused’s will originates in Saunders.[34]

There are, essentially, two different ways to deal with the issue of whether requesting specific pre-existing documents under the threat of penalties breaches the right against self-incrimination. The former is the Court’s way of treating such procedures as not being protected by the right at all; they fall outside the scope. The very nature of the documents means that obtaining them under a threat of penalties does not even raise an issue of self-incrimination that must be further assessed. Nevertheless, a procedure falls within the protected scope if the information request does not satisfy the requirement of specificity and the authorities being aware of its existence. Likewise, a procedure falls within the scope if the document is obtained by methods, which violate Article 3.

The latter way is to treat information requests concerning such documents as falling within the protective scope but, instead, to assess them further in light of the considerations relevant for evaluating whether the very essence of the right has been extinguished. This entails that being forced to submit incriminating documents is, in principle, subject to the right’s protective scope but the right has not been violated unless that is the outcome of the overall assessment. The nature and content of the documents is a (very) weighty consideration, which often leads to the outcome that the very essence of the right has not been extinguished. The outcome would be different, however, if countervailing considerations outweigh it.

In what follows, several arguments will be given for rethinking the protective scope of the right and in favour of the latter approach.

4.2 Why bring the evidence within the protective scope?

The Court’s approach is founded on the right’s rationale. Hence, the question arises: why should being compelled to submit specific pre-existing documents, which incriminate the accused, fall within the protective scope and, consequently, be subjected to an overall assessment of the relevant considerations?

The main reason is the following. It raises an issue of forced self-incrimination even if the evidence has an existence independent of the accused’s will. While the evidence was not created as a result of the compulsion, the accused is forced to partake in incriminating himself against his will to a large enough degree.[35] To be fair, not all such issues are very serious, and some are (very) unlikely to lead to a violation of the right. Let us, therefore, bring into the daylight a situation where, in our view, there should, at the very least, be a concern. The situation is meant to be an argument against the demarcation of the protective scope in De Legé, concerning evidence with existence independent of the accused’s will, but not a complete argument for our suggestion of the wider demarcation of the scope, i.e., where an issue of forced self-incrimination arises.

The situation is the following. Even though a pre-existing document was not created as a result of the compulsion (hence being pre-existing), it may, nonetheless, force the accused to actively and positively work against himself in a manner or to a degree which is questionable in light of the right’s rationale. An information request, backed by a threat of penalties, may force the accused to actively and positively use his knowledge of and insights to his own affairs, as well as to exercise his judgment, against himself in gathering, even from a third-party, and submitting incriminating documents to the authorities. An information request may actively and positively require the accused to exercise his will against his will to not incriminate himself. That is the situation when an information request places the accused in a position that can be likened to being forced to partly ‘investigate’ the case against himself for the authorities. The accused may, for instance, be forced to assess the relevance of documents for the information request as well as to assess from where or how to obtain them from a third party, also in situations where the authorities do not know where the documents are kept. 

In principle, this situation is not that far removed from one where the accused is coerced into giving written or oral statements to identify relevant documents for the criminal case or disclose where or how the authorities can locate or obtain them. In both situations, the accused is compelled to use information, i.e., the identity/relevance or location of documents, which may incriminate him. The information used contributes to the incrimination by identifying it and its location even though the incriminating evidence itself has an existence independent of the accused’s will. An information request may force the accused to use that very same information in action as opposed to giving written or oral statements on them.

It might be thought that compelling such an active and positive participation by the accused, forcing him to use his knowledge and judgment against himself, is ruled out by the condition that the request identifies specific documents and the authorities are aware of their existence. However, there are reasons to doubt why that condition should fully address the concern. The condition should be understood in light of what the Court stated on ‘fishing expeditions’. Information requests can be more-or-less specific, and the authorities may be more-or-less aware of a document’s existence in detail without a request for them amounting to a ‘fishing expedition’ in a true sense. A corollary is that the accused may be compelled to a more-or-less degree to use his knowledge of his own affairs and to exercise his judgment to incriminate himself. Even when documents have an existence independent of the accused’s will, an information request may force the accused to identify and located them in defiance of his will. That may raise issues concerning self-incrimination even though the information request does not amount to a ‘fishing expedition’, at least not to large enough degree.

Now, it might be further thought that there is no reason to be concerned because whenever the accused is required to assess the relevance of documents and from where or how to obtain them, the condition of specificity and awareness is not satisfied. That would mean the condition is very strict. However, there are good reasons to not be overly strict on specificity and awareness. Requiring authorities to list every document or information by name or detailed characteristics might unduly limit their legitimate investigative abilities without raising significant concerns in light of the right’s rationale and without it being a proper ‘fishing expedition’. It is important to remember that the active and positive participation of the accused is a matter of degree (more-or-less) but not either-or. Hence, it should, in our view, be assessed in each type of situation in its context and that is best done alongside the other considerations relevant for evaluating whether the very essence of the right has been extinguished.

4.3 The Court’s earlier interpretation of Funke

The reasoning in Funke and J.B. is terse. Therefore, it is difficult to interpret them. We previously pointed out that the Court had stated, on an earlier occasion, that:

‘The Court [in Funke] elaborated no further on the nature of the right to remain silent and not contribute to incriminating oneself.’[36]

However, we also pointed out that the Court had interpreted Funke in its later judgments highlighting that the ‘impugned measure’ where used to obtain evidence in defiance of the will of the accused[37] and, importantly, in several judgments noted:

‘[s]uch a degree of compulsion in that case [Funke] was found by the Court to be incompatible with Article 6 […] since, in effect, it destroyed the very essence of the privilege against self-incrimination.’[38] [Our italics.]

In other words, the Court itself appears to have interpreted Funke as assessing how far the authorities went in the case as a part of the overall assessment of whether the very essence of the right was extinguished but not as part of the protective scope and distinguished cases on that ground. This is a different approach from the one in De Legé and in line with what we suggest.

4.4 The Court has previously considered the nature and content of the evidence in the overall assessment

The Court’s methodological approach in De Lége, regarding the protective scope, is in line with Shannon and Marttinen. However, in Bajic,[39] the Court appears to have taken into account the nature and content of the evidence as a part of the overall assessment of whether the very essence of the right has been extinguished. In the Court’s own words:

‘The disputed reports, drafted by the applicant only after the accident, referred to the boat inspections he had performed in 2008 and 2009. That being so, the Court can only assume that those reports should have been produced at the time when the technical inspection of the boat had been conducted, together with the certificates for its ability to navigate, and should therefore have been part of the boat’s files. Those two reports contained a warning by the applicant directed at the captain of the boat that passengers should only be carried in the saloons below the upper deck, even though no such warning had ever been included in the certificates which the applicant issued in 2008 and 2009. It is furthermore important to note, as maintained by the Government, that the two reports, as documents regulating an important issue of public safety, could have been obtained by the competent authorities from sources other than the applicant, even if by means of a compulsory court order.’[40] [Our italics and underlining.]

The Court highlights, for a lack of better term, the ‘official’ aspect of the documents (they could have been obtained from a third party and were connected to the technical inspection of the boat and should have been a part of the boat’s files) as well as their content (the reports regulated an important issue of public safety). It was evidence with an existence independent of the accused’s will. Still, the Court did not stop there and state that the documents fell outside the protective scope of the right. Instead, it assessed these features of the documents alongside the other relevant considerations for the overall assessment of whether the very essence of the right had been extinguished. For that purpose, the Court went on to state that the applicant’s conviction had been based on the two reports, i.e., they had been taken into consideration, but that they had been of little relevance for his conviction in light of other available evidence.[41] In other words, the Court assessed how the evidence was used as well as its nature and content.

4.5 No further assessment of the nature and content of the evidence or the information request

According to the methodology in De Legé, the nature and content of the evidence and the nature of the information request, namely, specific preexisting documents (evidence with an existence independent of the accused’s will) matter for demarcating the protective scope of the right in step two. At least the nature and content of the evidence does not appear to play a further role in the overall assessment of whether very essence of the right has been extinguished in step three. It is not among the three considerations identified by the Court. The same might be said about the nature of the information request but much depends, though, on what can be squeezed under the rubric of the nature and degree of the compulsion used to obtain the evidence.

What is the outcome? If the document is specific and preexisting (evidence with an existence independent of the accused’s will), then, according to De Legé, no further issue arises according to the right since it falls outside the protective scope as long as the method of obtaining it does not constitute an Article 3 violation. However, if it falls within the protective scope, then no further account is taken of the evidence’s nature and content (possibly even the nature of the information request). The very features that matter for demarcating the protective scope do not matter for assessing whether the very essence of the right has been extinguished. There is a disconnect between the demarcation of the protective scope and the considerations in the overall assessment, at least according to how the methodological steps are laid out in De Legé.

Even according to the approach in De Lége, and other cases like Jalloh, evidence with an existence independent of the accused’s will is sometimes included in the protective scope. That means in those situations that the nature of the evidence is not taken into account. It ceases to matter. According to our approach, more evidence with such a nature is included in the protective scope. Consequently, there is a stronger reason to take it into account in the overall assessment. Nevertheless, the point applies even according to the approach in De Lége.

Here it should also be stressed that the nature and content of the evidence is not limited to the evidence having an existence independent of the accused’s will. Such evidence can have other characteristics, which do not appear to be wholly irrelevant for the overall assessment. For instance, some documents or evidence have a ‘public’ or ‘official’ dimension, such as public records, tax returns, accounting documents, etc. Other documents are a part of business dealings between parties, such as contracts, invoices, etc. Yet others appear to be more ‘private’ or ‘personal’, such as private communication via email, texts, social media, etc. It strikes us as there is a relevant distinction in these types of documents, which should not be wholly irrelevant for the overall assessment of the procedure. Consider, for instance, an information request for contracts, invoices, and accounting documents, on the one hand, and private email communication between co-conspirators in a tax evasion case. While none of the document are created as a result of the compulsion,[42]the emails are less ‘official’ and have a closer tie to the accused’s will to remain silent (in the traditional sense).[43]

4.6 The expansion of the protective scope

Previously, we pointed out that there are limits to treating evidence, which have an existence independent of the accused’s will, as falling outside the protective scope, but we stated:

‘It would be mean that material, such as documents acquired pursuant to a warrant or drugs (see for example Jalloh [where Article 3 was violated]), would fall outside the scope of the right and no issue of whether it has been violated can arise.’[44]

Our point was this: not every obtainment of evidence, which has existence independent of the accused’s will, should fall outside the protective scope of the right. An example of that would be obtaining evidence with methods that violate Article 3, as Jalloh had found in a different context.

The Court is clear in De Legé that there is an ‘exception’ to the limitation of the protective scope for specific pre-existing materials, where the methods used to obtain evidence violates Article 3. This means that a procedure concerning one and the same document can sometimes be within the protective scope and sometimes outside it. This suggests that the nature and content of the document does not raise concerns from the point of view of the right against self-incrimination but themethod of obtaining it does. A method, which violates Article 3, does exactly that; it constitutes a violation of Article 3. The question arises: why does the method of obtaining a specific pre-existing document with such a method alsopotentially violate the right against self-incrimination?

To be sure, there is a historical connection between torture in interrogations and self-incrimination. The connection to confessions and oral statements obtained in such a manner is obvious. However, a specific pre-existing document has an existence independent of the accused’s will unlike written or oral statements. The nature of a bank statement or receipt does not change even though a degrading treatment was used to obtain it or located it. The expansion of the protective scope appears to be an ad hoc fix to the limitation of the protective scope.

Jalloh offers three reasons for including Article 3 violations in the scope of the right against self-incrimination but in a different context.[45] They are focused on how far the authorities went in obtaining real evidence in defiance of the accused’s will with a focus on the appalling nature of the method. Aside from that, the reasoning is not crystal clear on how it ties to the right’s rationale given the fact that the evidence has an existence independent of the accused’s will, which may be determinative in other contexts.

It is also not obvious why the protective scope should only include Article 3 violations even though those methods constitute the most appalling violations of human dignity. Why only the most appalling ones? Evidence can be obtained in a highly questionable manner, such as by subterfuge, without reaching the threshold of Article 3, but still raise concerns from the point of view of the right’s rationale. In case of subterfuge, the accused is not merely passively compelled to submit specific pre-exiting documents but tricked into acting against his will. That goes beyond being more-or-less ‘passively’ subjected to investigative measures.

To be clear, the problem is not, in our opinion, that these situations are included in the protective scope. Far from it. The problem is the limitation of the scope to begin with, which leads to a need to expand it to include these situations. It also means that assessing whether the procedure amounts to an Article 3 violation has a double role: first it brings the procedure within the protective scope in step two and, then, it matters for the overall assessment in step three.

4.7 A note on specific documents and awareness of their existence

De Legé requires that an information request is specific and that the authorities are aware of the document’s existence; an information request may not be a ‘fishing expedition’. 

To be clear, a document has an existence independent of the accused’s will even when authorities are not already aware of its (specific) existence and irrespective of how general or specific an information request is. The condition of specific documents and awareness of their existence leads to the result that the accused enjoys the protection of the right against self-incrimination when the authorities are not aware of the document’s existence, but they are ‘fishing’, but not when they are aware of it and specific enough in their requests. This chimes with what was stated above about the accused being compelled to actively and positively work against himself, including assessing the relevance of evidence and from where or how to obtain them. Still, it should not be forgotten that information requests can be more-or-less specific, and authorities may be aware of a document’s existence in greater or lesser detail and with greater or lesser certainty. Assuming the condition is not overly strict, which we caution against, there is a conceptual space where an accused may be forced to actively and positively participate in incriminating himself, without it amounting to a ‘fishing expedition’ in a true sense, resulting in him enjoying no protection since it falls outside the protective scope.

A condition of specificity and awareness, as a part of demarcating the protective scope, was not the only interpretation of the earlier case law, which was available to the Court. Instead of focusing on demarcating the protective scope of the right, the Court could have treated these features as parts of the overall assessment of whether the very essence of the right has been extinguished. Funke and J.B. should, in our view, have been seen as examples where an ‘excessive burden’ was imposed on the accused, namely, to actively and positively gather and submit documents that could incriminate them, it being relevant in the latter case that the information request was apparently open-ended and relentlessly pursued. The information requests went too far in light of these features.

5. Clearer Methodological Lines

5.1 Points on De Lége’s methodological steps

Considering what has been stated above, concerning the protective scope, we suggest that the methodological steps in De Legé can be adapted and clearer lines drawn. 

Recall that according to De Lége, there are three overarching steps: (1) Two prerequisites must be satisfied; (2) The use of evidence must fall within the protective scope of the right; and (3) the very essence of the right must not be extinguished. The former prerequisite is that the case falls under the criminal limb of Article 6. The latter is that some form of compulsion or coercion must be exerted on the person concerned. The former is truly a prerequisite since it is not specific to the right against self-incrimination. Contrariwise, the latter is specific to the right and should, hence, be a part of the specific methodological steps for that right but not a prerequisite.

Moreover, the latter prerequisite is an incomplete step when viewed as a part of the protective scope. It is not enough that a compulsion has been exerted on the person concerned, it must be exerted to (potentially) obtain incriminating evidence. Therefore, it is submitted that the latter ‘prerequisite’ should be a part of demarcating the protective scope alongside obtaining incriminating evidence. Moreover, it has been argued above that the protective scope (step 2 in De Lége) is too limited and complicated with ‘fishing expedition’ and Article 3 violations.

5.2 Alternative methodological steps

While the overarching steps are fine (prerequisite, protective scope, and overall assessment), we submit that the details should be the following. The first step is to ascertain whether the case falls under the criminal limb of Article 6, which is a prerequisite. The other two steps are specific to the right against self-incrimination.

The second step is to determine whether the case falls within the protective scope of the right. The focus of the protective scope should, in our view, be on whether an issue of forced self-incrimination arises. After all, the right grants a protection to persons against being compelled to contribute to incriminating themselves and it is based on that rationale. According to this, there must be some compulsion or coercion exerted and a risk of self-incrimination as a result. For example, general information, such as about the accused’s name and address, does not usually raise an issue of self-incrimination.[46] The same applies usually to evidence procured from a third party. 

The nature of evidence having an existence independent of the accused’s will matters for demarcating the protective scope since it lessens the likelihood and sometimes even eliminates the possibility that the accused incriminates himself due to the coercion. Either he is not incriminating himself or it is not due to the coercion. As we have highlighted, the nature of the evidence is not the only relevant feature of the procedure in this regard. If there is no other feature that raises an issue of forced self-incrimination, the evidence’s nature may be crucial in finding that the procedure falls outside the protective scope. However, if the accused is forced to partake in the procedure in a manner which raises such an issue, then the procedure should, in our view, fall within the protective scope even though the evidence has an existence independent of the accused’s will. We have sought to identify some features like that here. We have also cautioned against ruling out that an issue may arise at the stage of the protective scope.

The third step should still be whether the very essence of the right has been extinguished, which depends on an overall assessment of the relevant considerations. As De Lége reiterates, they include the following: (a) the nature and degree of the compulsion, (b) any relevant safeguards, and (c) the use to which the evidence is put. Even though methodological steps in general tend to come in ‘threes’ for pedagogical reasons, we suggest that there are more considerations. Two will be stressed in this context. The first is the nature and content of the evidence. The second is the nature of the information request. Whether these are treated as independent considerations or a part of a contextual assessment of the nature and degree of the compulsion is not crucial. What matters the most is that these factors should form a part of the overall assessment. There should be a connection between the considerations in the overall assessment with the protective scope as it should be demarcated in light of the right’s rationale. Hence, it matters in what way the accused is forced to (potentially) incriminate himself. The nature and content of the evidence and the nature of the information request are significant factors in that regard.

According to our view, when the accused is compelled in a criminal case, in the sense of Article 6, to submit documents that may incriminate him, the case should fall within the protective scope of the right since it raises an issue of forced self-incrimination, at least when it cannot be ruled out. An especially problematic situation is where the accused is forced to actively and positively gather and submit evidence that may incriminate him. However, requesting specific pre-existing documents should usually not lead to the very essence of the right to be extinguished given the evidence’s existence independent of the accused’s will. Notwithstanding, it could lead to a violation where the other considerations outweigh it, which includes, but is not limited to, Article 3 violations and true ‘fishing expeditions’. 

5.3 Upsides of the alternative methodology

We submit that these details of the methodological steps are less complicated than the ones in De Lége. Even though it entails that authorities need to make an overall assessment in step three more often, there are clear ‘general lines’ or tendencies, which should make their job manageable. Among them is that requesting specific pre-existing documents does not extinguish the very essence of the right unless there are special circumstances (countervailing considerations which outweigh those features in the context of the case at hand). 

Furthermore, this methodology has an upside: it keeps authorities alert to potential violations; they need to keep an eye out for special circumstances. Finally, while the result will most often be the same according to the approach in De Légeand our suggestion, our approach should, at least in principle, offer a greater protection, since more procedures are subjected to the overall assessment and there is less conceptual space for cases to ‘slip through the cracks’ than according to the complicated or fixed demarcation of the protective scope in these kinds of cases in De Lége.

6. Concluding Remarks

De Legé is an important case in the Court’s jurisprudence on the right against self-incrimination in administrative cases. It makes clear that authorities may obtain specific preexisting documents under the threat of penalties. The authorities must be aware of their existence but not engage in a fishing expedition. This part of the judgment is in line with our previous criticisms of a different possible interpretation of the Court’s earlier jurisprudence as it pertains to administrative cases. 

While De Legé is a welcomed step in the Court’s jurisprudence, there is still room for an improvement, namely, to rethink the protective scope. The Court treats specific preexisting documents as falling outside the protective scope of the right unless they are obtained by methods which violate Article 3. A better approach, in our humble view, would be treat the procedures, where such documents are requested, as falling within the protective scope of the right, since it raises an issue of forced self-incrimination, but instead assess the nature and content of the document (evidence with an existence independent of the accused’s will) and the nature of the information request (for instance how open-ended it is) as a part of the overall assessment of whether the very essence of the right has been extinguished. According to that approach, obtaining specific pre-existing documents does not usually lead to the outcome that the very essence of the right has been extinguished but that can be the case where other considerations outweigh these features. 

Accordingly, we suggest that clearer lines can be drawn for the details of the methodological steps, which are: (1) Does the case fall within the criminal limb of Article 6? (2) Does the procedure fall within the protective scope of the right, i.e., does it raise an issue of forced self-incrimination? And (3) has the very essence of the right been extinguished, which requires an overall assessment of the relevant considerations, where that includes, in some form, the nature and content of the evidence and the nature of the information request. 

De Legé may also give the Icelandic legislature a cause to review legal provisions that give greater protection against self-incrimination than Article 6. Numerous legal provisions in Icelandic law state that individuals are not required to submit documents or give information unless it can be ruled out that they matter for determining their guilt. No distinction is made for specific pre-existing documents (evidence with an existence independent of the accused’s will).[47] The Icelandic provisions offer protection for situations, which fall outside the scope of the right according to Article 6. Arguably, the legal provisions are based on what we dubbed the ‘Funke/J.B.’-interpretation of the earlier case law. At the least, they are consistent with it.

Sources

Björg Thorarensen and Ásgerður Ragnarsdóttir: Álitsgerð um rétt til að fella ekki á sig sök á stjórnsýslustigi. Skýrsla nefndar við viðurlög við efnahagsbrotum. Reykjavík 12. október 2006.

Björg Thorarensen: „Réttur aðila að stjórnsýslumáli til að fella ekki á sig sök.“ Rannsóknir í félagsvísindum VI: lagadeild. Róbert R. Spanó (ed). Reykjavík 2005.

D.J. Harris, M. O‘Boyle, E.P. Bates and  C.M. Buckley: Harris, O‘Boyle and Warbrick Law of the European Convention on Human Rights. 4. útg. Oxford 2018.

Gerður Guðmundsdóttir and Hafsteinn Dan Kristjánsson: „The Right Against Self-Incrimination in Administrative Cases.“ Liber Amicorum Robert Spano (Jon Fridk Kjolbrø, Síofra O‘Leary and Marialena Tsirli eds) 2022.

Gerður Guðmundsdóttir: „Rétturinn til að fella ekki á sig sök í stjórnsýslunni. Almenni hlutinn: 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. MSE.“ Stjórnsýslulög 25 ára. Hafsteinn Dan Kristjánsson (ed). Reykjavík 2019.

Gerður Guðmundsdóttir: „Rétturinn til að fella ekki á sig sök í stjórnsýslunni. Sérstaki hlutinn: Gagna- og upplýsingaöflun. Lagaákvæði. Réttaráhrif brota.“ Stjórnsýslulög 25 ára. Hafsteinn Dan Kristjánsson (ed). Reykjavík 2019.

Hafsteinn Dan Kristjánsson: „Brottfall stjórnsýsluviðurlaga.“ Stjórnsýslulögin 25 ára. Hafsteinn Dan Kristjánsson (ed). Reykjavík 2019.

Jens Møller: „Forbud mod selvinkriminering i forvaltningsretten.“ Forvaltningsretlige perspektiver. Carsten Henrichsen o.fl. (ed). Kaupmannahöfn 2006.

Cases

ECtHR, Bajic v. North Macedonia, 10 June 2021 (2833/13).

ECtHR, De Legé v. the Netherlands, 4 October 2022 (68342/15).

ECtHR, Engel and others v. the Netherlands, 8 June 1976 (5100/71, 5101/71, 5102/71, 5354/72 and 5370/72). Series A no. 22.

ECtHR, Ezeh and Connors v. The United Kingdom [GC], 9 October 2003.

ECtHR, Funke v. France, 25 February 1993 (10828/84). Series A nr. 256- A.

ECtHR, Heaney and McGuinness v. Ireland, 21 December 2000 (34720/97). Reports of Judgments and Decisions 2000-XII. 

ECtHR, Ibrahim and others v. The United Kingdom, 13 September 2016 (50541/08 50571/08, 50573/08 and 40354/09). Reports of Judgments and Decisions 2016.

ECtHR, Jalloh v. Germany, 11 July 2006 (54810/00). Reports of Judgments and Decisions 2006-IX.

ECtHR, J.B. v. Switzerland, 3 May 2001 (31827/96). Reports of Judgments and Decisions 2001-III.

ECtHR, Marttinen v. Finland, 21 April 2009 (19235/03).

ECtHR, Murray v. the United Kingdom, 8 February 1996 (18731/91).

ECtHR, O’Halloran and Francis v. the United Kingdom, 29. June 2007 (15809/02 and 25624/02). Reports of Judgments and Decisions 2007-III.

ECtHR, Quinn v. Ireland, 21 December 2000 (36887/97).

ECtHR, Saunders v. the United Kingdom, 17 December 1996 (19187/91). Reports 1996-VI.

ECtHR, Shannon v. the United Kingdom, 4 October 2005 (6563/03).

ECtHR, Vasileva v. Denmark, 25 September 2003 (52792/99).

ECtHR, Öztürk v. Germany, 21 February 1984 (8544/79). Series A nr. 73.


[1] Many thanks to the peer-reviewers for their excellent comments and valuable insights.

[2] The Constitution of the Republic of Iceland, Act No. 33/1944.

[3] ECtHR, Engel and Others v. The Netherlands, 8. June 1976, § 81, ECtHR, Öztürk v. Germany, 23 October 1984, § 50, and ECtHR, Ezeh and Connors v. The United Kingdom [GC], 9 October 2003, § 82.

[4] On the right to remain silent, especially in administrative cases, see e.g., Björg Thorarensen: „Réttur aðila að stjórnsýslumáli til að fella ekki á sig sök“ (2006), Björg Thorarensen and Ásgerður Ragnarsdóttir: Álitsgerð um rétt til að fella ekki á sig sök á stjórnsýslustigi. Skýrsla nefndar við viðurlög við efnahagsbrotum (2006), Jens Møller: „Forbud mod selvinkriminering in forvaltningsretten“ (2003), Gerður Guðmundsdóttir: „Rétturinn til að fella ekki á sig sök í stjórnsýslunni. Almenni hlutinn: 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu“ (2019), Gerður Guðmundsdóttir: „Rétturinn til að fella ekki á sig sök í stjórnsýslunni. Sérstaki hlutinn: Gagna- og upplýsingaöflun stjórnvalda, Lagaákvæði. Réttaráhrif brota“ and Gerður Guðmundsdóttir and Hafsteinn Dan Kristjánsson: „The Right Against Self-Incrimination in Administrative Cases“, p. 261-265. We refer to these sources and the materials cited there for more details on the right and academic sources and cases.

[5] ECtHR, Funke v. France, 25 February 1993.

[6] ECtHR, J.B. v. Switzerland, 3 May 2001, § 44.

[7] Gerður Guðmundsdóttir and Hafsteinn Dan Kristjánsson: „The Right Against Self-Incrimination in Administrative Cases“, p. 261-265, and Gerður Guðmundsdóttir: „Rétturinn til að fella ekki á sig sök í stjórnsýslunni. Sérstaki hlutinn: Gagna- og upplýsingaöflun stjórnvalda, Lagaákvæði. Réttaráhrif brota“, p. 348-355.

[8] Gerður Guðmundsdóttir and Hafsteinn Dan Kristjánsson: „The Right Against Self-Incrimination in Administrative Cases“, p. 261-265.

[9] Gerður Guðmundsdóttir and Hafsteinn Dan Kristjánsson: „The Right Against Self-Incrimination in Administrative Cases“, p. 268-273. See also Gerður Guðmundsdóttir: „Rétturinn til að fella ekki á sig sök í stjórnsýslunni. Sérstaki hlutinn: Gagna- og upplýsingaöflun stjórnvalda, Lagaákvæði. Réttaráhrif brota“, p. 348-354.

[10] To be clear, in our view, it still matters for whether the procedure raises an issue of self-incrimination that he is forced to partake in incriminating himself.

[11] ECtHR, J.B. v. Switzerland, § 63.

[12] ibid § 64.

[13] ibid § 69.

[14] ECtHR, Shannon v. The United Kingdom, 4 October 2005, § 26.

[15] ECtHR, Marttinen v. Finland, 21 April 2009, p. 69.

[16] Gerður Guðmundsdóttir and Hafsteinn Dan Kristjánsson: „The Right Against Self-Incrimination in Administrative Cases“, p. 265-268. 

[17] Gerður Guðmundsdóttir and Hafsteinn Dan Kristjánsson: „The Right Against Self-Incrimination in Administrative Cases“, p. 265-268. 

[18] ECtHR, De Legé v. the Netherlands, § 69.

[19] ibid § 74.

[20] ibid § 75.

[21] ibid § 76.

[22] ibid § 76.

[23] ibid § 76.

[24] ibid § 77.

[25] Our italics.

[26] ECtHR, De Legé v. the Netherlands, § 78.

[27] It should be noted that sometimes the Court has referred to an additional consideration, namely the public interests pursued.[27] See e.g., ECtHR, Jalloh v. Germany, [GC], 11 July 2006, § 101 and 117, and ECtHR, O’Halloran and Francis v. the United Kingdom, 29 June 2007. See also e.g., D.J. Harris et al (eds): Harris, O’Boyle and Warbrik. Law of the European Convention on Human Rights (2018), p. 427. For a discussion on the general significance of public interests, see ECtHR, Ibrahim and others v. The United Kingdom, 13 September 2016, § 252. Public interests cannot, though, justify extinguishing the very essence of the right and are limited in other ways as well. See in this regard ECtHR, Jalloh v. Germany, § 97, ECtHR, Heaney and McGuinness v. Ireland, 21 December 2006, § 58, ECtHR, Quinn v. Ireland, 21 December 2000, § 59, and ECtHR, Marttinen v. Finland, 21 April 2009, § 75. For a further discussion of the consideration, see Gerður Guðmundsdóttir: „Rétturinn til að fella ekki á sig sök í stjórnsýslunni. Almenni hlutinn: 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. MSE“, p. 302.

[28] ECtHR, De Legé v. the Netherlands, § 85.

[29] ECtHR, De Legé v. the Netherlands, § 88.

[30] Also, keeping in mind the reference to ‘financial-law matters’.

[31] We are aware that the kinds of documents in cases concerning financial-law matters, which are the subject matters of information requests, are of certain kind. However, other administrative cases can share their features.

[32] ECtHR, Shannon v. The United Kingdom, 4 October 2005, § 26.

[33] ECtHR, Marttinen v. Finland, § 69.

[34] ECtHR, Saunders v. The United Kingdom [GC], 17 December 1996, § 69. See also ECtHR, Jalloh v. Germany § 113.

[35] Issues concerning what counts as creating will be set aside. For example, whether it counts as creating a document as a result of the compulsion if the accused is requested to seek information from his bank concerning his business with the bank and the bank must create a document to describe or summarize the business based on its available information.

[36] ECtHR O’Halloran and Francis v. the United Kingdom, § 45.

[37] ECtHR, Jalloh v. Germany, § 113.

[38] ECtHR John Murray v. the United Kingdom, § 49. See also ECtHR Heaney and McGuinness v Ireland, § 48, and O’Halloran and Francis v the United Kingdom, § 46, referring to John Murray. See also D.J. Harris et al: Harris, O’Boyle and Warbrick. Law of the European Convention on Human Rights, p. 425.

[39] ECtHR, Bajic v. North Macedonia, 10 June 2021.

[40] ibid § 72.

[41] ibid § 73.

[42] Contrast with ECtHR, J.B. v. Switzerland, § 68, where the documents and information was not considered to have existence independent of the accused’s will in the same way as in Saunders. To our mind, this underscores that evidence can have different characteristics, even though they are not created as a result of the compulsion.

[43] Importantly, such limitation of the right to respect for private and family life may be protected in other ways, though.

[44] Gerður Guðmundsdóttir and Hafsteinn Dan Kristjánsson: „The Right Against Self-Incrimination in Administrative Cases“, p. 267.

[45] ECtHR, Jalloh v. Germany, § 112-116.

[46] See e.g., ECtHR, Vasileva v. Denmark, 25 September 2003.

[47] To give just one typical example from Act No. 55/2013 on Animal Welfare, Article 42(4) states in Icelandic: „Í máli sem beinist að einstaklingi og lokið getur með álagningu stjórnvaldssekta eða kæru til lögreglu hefur maður, sem rökstuddur grunur leikur á að hafi gerst sekur um lögbrot, rétt til að neita að svara spurningum eða afhenda gögn eða muni nema hægt sé að útiloka að það geti haft þýðingu fyrir ákvörðun um brot hans. […]” For a more detailed discussion of these types of provisions, see Gerður Guðmundsdóttir: „Rétturinn til að fella ekki á sig sök í stjórnsýslunni. Sérstaki hlutinn: Gagna- og upplýsingaöflun stjórnvalda, Lagaákvæði. Réttaráhrif brota“ e.g., p. 360-366. See also e.g., Hafsteinn Dan Kristjánsson: „Brottfall stjórnsýsluviðurlaga“, e.g., p. 535.

Hjúskaparslit – bætt réttarstaða þolenda ofbeldis*

Eftir Hrefnu Friðriksdóttur, prófessor við lagadeild HÍ.

*Grein þessi hefur verið ritrýnd og staðist þær fræðilegu kröfur sem gerðar eru samkvæmt reglum Vefrits Úlfljóts.

Efnisyfirlit

Ágrip

Á undanförnum árum hefur verið lögð vaxandi áhersla á að styrkja stöðu þolenda heimilisofbeldis. Við setningu laga nr. 71/2022, um breytingu á hjúskaparlögum nr. 31/1993, var gert ráð fyrir endurskoðun laganna innan tveggja ára og þann 2. júní 2026 kynnti dómsmálaráðherra til umsagnar í samráðsgátt stjórnvalda drög sifjalaganefndar að frumvarpi til nýrra hjúskaparlaga. Í greininni verða dregin fram þau efnisatriði í frumvarpsdrögunum sem eru helst til þess fallin að bæta stöðu þolenda ofbeldis við slit hjúskapar.

Abstract

In recent years, increasing emphasis has been placed on strengthening the position of victims of domestic violence. When Act No. 71/2022, amending the Marriage Act No. 31/1993, was enacted a review of the law was expected within two years and on June 2, 2026, the Minister of Justice presented the Family Law Committee’s draft bill for a new Marriage Act on the Government’s Consultation Portal. This article will highlight the substantive aspects of the draft bill that are most likely to improve the position of victims of violence in the event of a dissolution of marriage.

1. Inngangur

Á undanförnum árum hefur verið unnið að innleiðingu samnings Evrópuráðsins um forvarnir og baráttu gegn ofbeldi á konum og heimilisofbeldi og hafa sjónir m.a. beinst að ákvæðum hjúskaparlaga. Með lögum nr. 71/2022, um breytingar á hjúskaparlögum nr. 31/1993 (hjskl.) voru stigin ákveðin skref í þá átt að styrkja stöðu þolenda ofbeldis og tryggja rétt þeirra til að slíta hjúskap. Með lögunum fylgdi ákvæði til bráðabirgða um endurskoðun hjúskaparlaga og framkvæmd þeirra innan tveggja ára. Í kjölfarið skipaði þáverandi dómsmálaráðherra sifjalaganefnd til að fara með heildstæðum hætti yfir hjúskapar- og barnalög.

Þann 2. júní 2026 kynnti dómsmálaráðherra til umsagnar í samráðsgátt stjórnvalda drög sifjalaganefndar að frumvarpi til nýrra hjúskaparlaga (hér eftir nefnd frumvarpsdrög).[1] Í drögunum kemur fram með almennum hætti að sifjalaganefnd hafi metið áhrif ofbeldis í tengslum við stofnun hjúskapar, ógildingu, skilnað, framfærslu, fjármál hjóna og fjárskipti.[2]Markmið með þessari grein er að varpa frekara ljósi á frumvarpsdrögin og draga fram hvaða efnisatriði í drögunum eru helst til þess fallin að bæta stöðu þolenda ofbeldis við slit hjúskapar.[3]

2. Drög að frumvarpi til nýrra hjúskaparlaga

Samkvæmt Mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna frá 1948 er fjölskyldan í eðli sínu frumeining þjóðfélagsins og ber ríkinu að vernda hana. Friðhelgi fjölskyldunnar, skv. ákvæði 71. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sbr. stjórnskipunarlög nr. 97/1995, og 8. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, felur m.a. í sér rétt til að stofna fjölskyldu og vernd á fjölskyldulífi og fjölskyldutengslum.[4] Með hliðsjón af friðhelgi fjölskyldunnar hafa hjón þótt eiga ríkari rétt til hjúskaparstofnunar en til að slíta hjúskap. Þetta kallast þó á við friðhelgi einkalífs, sem verndað er í sömu ákvæðum, og felur m.a. í sér rétt hvers manns til að ráða yfir lífi sínu og líkama og njóta friðar um lífshætti sína, einkahagi og samskipti við aðra. Í því felst m.a. jákvæð skylda ríkisins til að gera viðeigandi ráðstafanir í því skyni að tryggja vernd gegn ofbeldi og þar með ákveðinn rétt til að losna úr hjúskap. 

Þann 9. maí 2018 fullgilti Ísland samning Evrópuráðsins um forvarnir og baráttu gegn ofbeldi á konum og heimilisofbeldi, svokallaðan Istanbúl samning, sem kveður á um ýmis réttindi þolenda og skyldur opinberra aðila til að vernda og aðstoða þolendur kynbundins ofbeldis.[5] Haustið 2021 gáfu íslensk stjórnvöld út skýrslu um stöðu innleiðingar Istanbúl samningsins hér á landi.[6] GREVIO, eftirlitsnefnd með innleiðingu Istanbúl samningsins, birti svo fyrstu matsskýrslu sína fyrir Ísland haustið 2022 þar sem settar voru fram ábendingar um atriði sem talin voru þarfnast aðgerða íslenskra stjórnvalda.[7] Í kjölfarið var skipaður starfshópur sem skilaði skýrslu í mars 2023.[8] Starfshópurinn fékk ítrekaðar ábendingar um að skilnaður geti verið þungt ferli fyrir þolendur kynbundins ofbeldis. Að mati starfshópsins er brýnt að endurskoða ákvæði hjúskaparlaga, m.a. með tilliti til eftirfarandi atriða: 

  • Koma í veg fyrir að hægt sé að draga skilnaðarferli á langinn með því að semja ekki um fjárskipti. Um leið er þó talið óæskilegt að heimila skilnað án fjárskipta þar sem fjárhagslegt ofbeldi og stjórnun geti þá haldið áfram í tengslum við skipti eftir útgáfu skilnaðarleyfis. 
  • Heimila að greiða skiptatryggingu vegna opinberra skipta úr ríkissjóði í skilnaðarmálum þar sem uppi eru ásakanir um ofbeldi. 
  • Tryggja rétt annars hjóna til beins lögskilnaðar.
  • Fella brott ákvæði 42. gr. hjúskaparlaga um sættir. 
  • Huga að túlkaþjónustu í skilnaðar- og fjölskyldumálum.
  • Gera útgáfu könnunarvottorðs að gildisskilyrði hjúskapar.
  • Tryggja viðbrögð vegna þvingaðra hjónabanda og rýmka heimildir til ógildingar hjúskapar. 

Með lögum nr. 71/2022, um breytingar á hjúskaparlögum nr. 31/1993, var réttur þolenda ofbeldis styrktur en í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi til breytingarlaganna var vikið að nauðsyn frekari breytinga, m.a. á málsmeðferð skilnaðarmála.[9] Samhliða frumvarpi til breytingarlaganna var lögð fram á Alþingi tillaga til þingsályktunar um hraðari málsmeðferð og bætta réttarstöðu þolenda heimilisofbeldis við hjúskaparslit. Lagt var til m.a. að fela ráðherra að taka hjúskaparlög til endurskoðunar með það að markmiði að stuðla að hraðari málsmeðferð við hjónaskilnaði, ekki síst til að bæta stöðu þolenda heimilisofbeldis.[10] Tillagan náði ekki fram að ganga en meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar tók efnislega undir tillögurnar í nefndaráliti við afgreiðslu frumvarpsins sem varð að breytingarlögum nr. 71/2022. Meiri hluti nefndarinnar taldi m.a. þörf á því að rýmka ákvæði um skilyrði gjafsóknar svo meðferð skilnaðarmála, fjárskipta eða forsjármála yrði þolendum heimilisofbeldis ekki jafn íþyngjandi og að gerð yrði greining á mannafla- og fjármagnsþörf sýslumannsembætta, til að tryggja í senn vandaða og skilvirka málsmeðferð skilnaðarmála og alls þess sem þeim tengist. Talið var mikilvægt að framangreind endurskoðun færi fram sem fyrst.[11]

Þann 13. júlí 2023 skipaði þáverandi dómsmálaráðherra sifjalaganefnd vegna verkefna á sviði barnaréttar og hjúskaparréttar. Var nefndinni falið að skoða framkomnar ábendingar um að styrkja stöðu þolenda ofbeldis og auk þess að yfirfara hjúskaparlög í heild sinni og leggja mat á hvort ástæða væri til að skoða fleiri þætti og eftir atvikum móta rökstuddar tillögur að breytingum sem nefndin teldi æskilegar. Drög sifjalaganefndar til nýrra hjúskaparlaga voru kynnt í samráðsgátt stjórnvalda þann 2. júní 2026.[12]

Með nýjum heildarlögum er stefnt að skýrari uppbyggingu hjúskaparlaga og markvissara og nútímalegra orðalagi.[13] Í frumvarpsdrögunum er byggt á samskonar undirstöðusjónarmiðum og lagður var grunnur að á upphafsárum tuttugustu aldar, þ.e. jafnrétti, sjálfstæði og samstöðu hjóna. Þá er almennt tekið mið af því að vernda þann sem stendur lakar að vígi, fyrst og fremst með reglum um frávik sem beita má til að ná fram réttlátri niðurstöðu með sanngirni að leiðarljósi.[14] Í frumvarpsdrögunum er að finna ýmis nýmæli, m.a. nokkur sem telja má öðrum fremur til þess fallin að styrkja stöðu þolenda ofbeldis. 

3. Slit hjúskapar

3.1 Ógilding

Sums staðar hefur verið horfið frá því að heimila ógildingu hjúskapar og látið nægja að styðjast við skilnaðarskilyrði. Ljóst er að afar sjaldan reynir á þessi ákvæði laganna.[15] Skilyrði ógildingar lýsa þó aðstæðum sem krefjast hjúskaparslita eða þykja til þess fallin að styðja óvírætt við hjúskaparslit, svo sem þegar um er að ræða náin skyldleika hjónaefna eða annað hjóna hefur verið neytt til vígslunnar.[16]

Í frumvarpsdrögunum er lagt til í 25. gr. að halda heimildum til ógildingar hjúskapar, enda þykja þessi ákvæði hafa nokkuð varnaðargildi.[17] Lagt er til að taka betur utan um nauðung með sérstökum 3. tölul. 1. mgr. 25. gr. þar sem gert er ráð fyrir að annað hjóna geti krafist ógildingar hafi það verið blekkt, þvingað eða neytt til vígslunnar. Þá er lagt til að lengja málshöfðunarfresti í þessum tilvikum, sbr. 2. mgr. 25. gr. í frumvarpsdrögunum, þannig að höfða megi mál innan 12 mánaða frá því að nauðung létti eða innan fimm ára frá hjónavígslu.

Í framkvæmd hlýtur ógilding alltaf að vera metin í samhengi við skilnað. Ógilding er þyngri í vöfum að því leyti að krafa verður að styðjast við tiltekin skilyrði og reka verður mál fyrir dómi en á móti kemur að sérregla gildir um fjárskiptin, sbr. 30. gr. hjskl. og 27. gr. í frumvarpsdrögunum. Ef frumvarpsdrögin verða að lögum þá mun annað hjóna eiga skilyrðislausan rétt til lögskilnaðar og sýslumaður veita skilnaðarleyfi, eins og nánar verður fjallað um síðar, en á móti kemur þá að meginreglur laganna gilda um fjárskiptin og annað hjóna þarf að treysta á fráviksreglur laganna til að ná fram sömu niðurstöðu og eiga við um ógildingu.

3.2 Skilnaður

3.2.1 Skilnaðarskilyrði

Með skilnaðarskilyrðum er átt við þau skilyrði sem þarf að uppfylla til að eiga rétt til skilnaðar og hefur þróun skilnaðarskilyrða mótast af sjónarmiðum um samkomulag, vilja, brostnar forsendur eða sök.[18] Almennt fylgja skilnaði ýmsar áskoranir og hefur hann alla jafna fjölþætt persónu-, fjárhags- og samfélagsleg áhrif. Hefur því þótt lögmætt markmið að hvetja til varnfærni og umhugsunar áður en til skilnaðar kemur. Skilnaður hefur lengst af verið tvenns konar, annars vegar skilnaður að borði og sæng sem gefur hjónunum ákveðinn umhugsunarfrest, sbr. 36. gr. hjskl., og hins vegar lögskilnaður sem felur í sér endanleg hjúskaparslit, sbr. 5. gr. hjskl. Réttur til lögskilnaðar er samkvæmt gildandi lögum bundinn við að ákveðinn tími hafi liðið frá skilnaði að borði og sæng eða við aðstæður sem þykja með þeim hætti að maki eigi ekki að þurfa að þola að vera lengur í hjúskap.

Á Norðurlöndum hefur á undanförnum áratugum verið lögð vaxandi áhersla á sjónarmið um samkomulag hjóna eða vilja annars hjóna og samhliða stefnt að því að draga verulega úr vægi sérstakra skilnaðarskilyrða sem byggja á sök.[19] 

Frá setningu fyrstu heildstæðu laganna um stofnun og slit hjúskapar, nr. 39/1921, hafa hjón sem eru sammála átt rétt til skilnaðar að borði og sæng en það var ekki fyrr en við setningu núgildandi laga sem kveðið var á um óskoraðan rétt annars hjóna til skilnaðar að borði og sæng, sbr. 34. gr. hjúskaparlaga. Lengst af hefur gætt mikillar tregðu við því að heimila lögskilnað á grundvelli samkomulags hjóna en með lögum nr. 71/2022 var opnað fyrir þann möguleika að uppfylltum ákveðnum skilyrðum, sbr. 43. gr. a.  Hvergi á Norðurlöndum hefur verið mælt fyrir um óskoraðan rétt annars hjóna til lögskilnaðar heldur gengið út frá því að uppfylla þurfi tiltekin skilyrði, svo sem skilyrði um hjúskaparbrot skv. 39. gr. eða um ofbeldi skv. 40. gr. hjskl.[20]

Við setningu laga nr. 71/2022 var lagt upp með að rýmka ákvæði 40. gr. hjskl. um rétt til lögskilnaðar vegna ofbeldis og að skýra frekar sönnunarkröfur. Í frumvarpsdrögunum er lagt til að ganga mun lengra og mæla í 28. og 29. gr. fyrir um rétt hjóna saman og rétt hvors um sig til skilnaðar að borði og sæng eða lögskilnaðar án þess að tilgreina þurfi ástæður.[21] Þá er lagt til að fella niður ákvæði gildandi laga um sérstakar lögskilnaðarástæður. Rökin eru fyrst og fremst tvenns konar. Annars vegar er áherslan á hjúskap sem frjálst, ábyrgt samband tveggja sjálfstæðra einstaklinga sem þau séu best til þess fallin að taka ákvarðanir um. Hins vegar er bent á ýmis vandkvæði við að móta réttmæt og eðlileg lögskilnaðarskilyrði sem endurspegli í raun brostinn grundvöll hjúskapar svo og að móta sönnunarkröfur.[22]

3.2.2 Skilnaðarkjör

Með skilnaðarkjörum er átt við þau atriði sem þurfa að vera til lykta leidd eða í skýrum farvegi áður en heimilt er að gefa út leyfi til skilnaðar.[23] Er hér um að ræða úrlausn mála um framfærslueyri, fjárskipti og málefni barna. Ásakanir um ofbeldi er ljóslega eitt af þeim atriðum sem geta gert úrlausn þessara mála flóknari og skilnað erfiðan. Um leið eru niðurstöðurnar með einum eða öðrum hætti undirstaða þess að hjón geti raunverulega lagt grunn að lífi sínu eftir skilnaðinn. Í 35. gr. frumvarpsdraganna er lagt til skýrara ákvæði um skilnaðarkjör en ekki er vikið frá þeirri kröfu að annað hvort þurfi að liggja fyrir samningur hjóna eða sönnun þess að tiltekin ágreiningefni séu komin í tiltekinn farveg. Í frumvarpsdrögunum er þó að finna nokkur atriði sem horfa til einföldunar eða hagræðis.

Eftir samvistarslit í aðdraganda skilnaðar reynir oft á hvort og hvernig hjón uppfylla gagnkvæmar framfærsluskyldur. Í frumvarpsdrögunum er skýrara ákvæði um framfærsluskyldur eftir samvistarslit og í athugasemdum við 37. gr. má finna nánari skýringar á þeim sjónarmiðum sem eiga við.[24] Þá er lagt til nýtt ákvæði í 38. gr. um framfærslueyri eftir skilnað. Er þar m.a. gert ráð fyrir að gagnkvæm framfærsluskylda haldist eftir lögskilnað án undangengnis skilnaðar að borði og sæng en samkvæmt gildandi lögum fellur framfærsluskyldan almennt niður við lögskilnað. Helst þetta nýmæli í hendur við tillögu um óskoraðan rétt til lögskilnaðar og kemur t.d. í veg fyrir að sá sem beitt hefur ofbeldi geti krafist lögskilnaðar gagngert til að losna við framfærsluskyldur.[25] Gert er ráð fyrir að sýslumaður leysi alfarið úr ágreiningi um framfærslu eftir skilnað og tiltekin þau atriði sem líta ber til. Þá er vikið frá þeirri kröfu að úrskurður verði að liggja fyrir áður en skilnaðarleyfi er veitt heldur nægir að krafa sé komin fram., sbr. 1. tölul. 1. mgr. 35. gr. frumvarpsdraganna. Í frumvarpsdrögunum er einnig að finna mikilvægt nýmæli í 41. gr. um að Tryggingastofnun ríkisins hafi milligöngu um greiðslu framfærslueyris sem sýslumaður hefur úrskurðað um. 

Í 2. tölul. 1. mgr. 35. gr. frumvarpsdraganna eru gerðar svipaðar efnislegar kröfur til frágangs fjárskipta og í 2. máls. 1. mgr. 44. gr., sbr. og 4. málsl. 1. mgr. 95. gr. hjskl. Í frumvarpsdrögunum er þó að finna nokkur nýmæli sem ætlað er að liðka fyrir fjárskiptum með einum eða öðrum hætti. 

Í fyrsta lagi er rétt að nefna nýmæli 74. gr.  í frumvarpsdrögunum um heimild maka til að óska upplýsinga með tilteknum hætti um eignir og skuldir og til að krefjast skráningar og verðmats utan opinberra skipta. Samkvæmt gildandi lögum hefur maki engar heimildir til að afla upplýsinga um eignir og skuldir hins hjóna og getur þetta gert hjónum erfitt um vik að meta samningsstöðu sína við gerð fjárskiptasamnings. Ákvæðið er til þess fallið að stuðla að því að fjárskiptasamningur byggi á réttum upplýsingum og að auðvelda hjónum að ljúka fjárskiptum án þess að óska opinberra skipta og þar með draga úr umstangi og kostnaði sem fylgir þeirri leið.[26]

Í öðru lagi má nefna nýmæli 89. og 91. gr. frumvarpsdraganna, sbr. 2. tölul. 1. mgr. 35. gr., um að skipti verði ekki knúin fram. Áfram er gert ráð fyrir veita megi leyfi til skilnaðar ef fyrir liggur samkomulag milli hjóna um fjárskipti eða opinber skipti hafin vegna fjárslita, sbr. 2. máls. 1. mgr. 44. gr. hjskl. Samkvæmt 4. málsl. 1. mgr. 95. gr. hjskl. getur fjárskiptum einnig lokið með yfirlýsingu beggja hjóna um eignaleysi sem þau staðfesta fyrir sýslumanni eða dómara[27]  og ljóst er að yfirlýsing annars dugar ekki til, sbr. H 172/2006 og H 213/2017. Ef annað hjóna fæst ekki til að standa að yfirlýsingu um eignaleysi verður hitt hjóna því að krefjast opinberra skipta samkvæmt gildandi lögum.

Í frumvarpsdrögunum er lagt til að orðalag um að skipti verði ekki knúin fram komi í stað orðlags um eignaleysi enda nái það betur yfir nokkur ólík tilvik. Þannig verði skipti ekki knúin fram þegar hjón búi við algert séreignafyrirkomulag eða þegar hjón séu sammála um að falla frá öllu tilkalli til eigna hvors annars og geri engar kröfur á hendur hvort öðru vegna fjárskipta.[28] Þá geti verið um að ræða eignaleysi, þ.e. að opinber skipti verði ekki knúin fram þar sem hvorugt hjóna eigi eignir umfram skuldir. Í dómi H 261/2005 var því þannig slegið föstu að opinberum skiptum til fjárslita vegna hjónaskilnaðar verði beitt til að fylgja eftir gagnkvæmu tilkalli til eigna, skv. 103. gr. hjskl., en með hliðsjón af 3. mgr. 109. gr. laga um skipti á dánarbúum o.fl nr. 20/1991 geti opinber skipti ekki farið fram til þess eins að færa frá öðru hjóna yfir á herðar hins skuldir, sem eignir þess fyrrnefnda hrökkva ekki fyrir. Dómaframkvæmd sýnir að vandasamt getur verið að staðfesta eignaleysi.

Í H 765/2017 krafðist M skilnaðar fyrir dómi og lagði fram úrskurð héraðsdóms þar sem synjað hafði verið kröfu M um opinber skipti, einkum á þeim forsendum að ekki væri ljóst hvort M ætti eignir umfram skuldir og ekkert lægi fyrir um eignastöðu K, sem sótti ekki þing. M taldi að í úrskurði um að hafna opinberum skiptum hefði því verið slegið föstu að um eignaleysi væri að ræða og því uppfyllt lagaskilyrði til skilnaðar að borði og sæng skv. 44. gr. hjskl. Í skilnaðarmálinu fullyrti K að til staðar væru eignir umfram skuldir. Hæstiréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms um að K hefði tekist að leiða að því líkur að eitthvað væri til skiptanna og var kröfu um skilnað því vísað frá dómi. 

Í L 513/2018 krafðist K lögskilnaðar fyrir dómi og var fallist á að uppfyllt væru skilyrði 2. mgr. 40. gr. hjskl. Í málinu lá fyrir að synjað hafði verið kröfu K um opinber skipti á þeim grundvelli að hvorugur aðila ætti eignir umfram skuldir. Landsréttur tók fram að úrskurðurinn hefði fullt sönnunargildi um þau atvik sem þar hefðu legið til grundvallar þar til hið gagnstæða hefði verið sannað. Að mati dómsins kom ekkert fram í málinu um eignastöðu aðila sem hrinti fyrrgreindri niðurstöðu. Voru skilyrði 2. málsl. 1. mgr. 44. gr. hjskl. því talin uppfyllt í málinu enda taldi Landsréttur það fara í bága við þau sjónarmið sem búa að baki 40. gr. laganna að maka sé ókleift að krefjast lögskilnaðar samkvæmt því ákvæði ef eignaleysi hefur verið staðfest með dómi og makinn kemur af þeim sökum ekki fram kröfu um opinber skipti.

Í L 730/2019 var talið að af L 513/2018 mætti ráða að hafi verið staðfest með dómi að hjón séu eignalaus, og maki komi af þeim sökum ekki fram kröfu um opinber skipti samkvæmt lögum nr. 20/1991, fullnægi sá dómur kröfum 2. málsl. 1. mgr. 44. gr. hjskl og komi í stað yfirlýsingar hjóna um eignaleysi samkvæmt 95. gr. laganna.

Með það að markmiði að einfalda og auðvelda skilnaðarferli er í frumvarpsdrögunum lagt til að sýslurmaður geti, að kröfu annars hjóna, úrskurðað um að skipti verði ekki knúin fram, sbr. 91. gr. í drögunum. Gert er ráð fyrir að sýslumaður gæti þess að kröfunni fylgi nauðsynleg gögn og skýringar til þess að unnt sé að sannreyna að skipti verði ekki knúin fram. Þá synji sýslumaður kröfunni ef hann telur yfirlýsingar og framlögð gögn ófullnægjandi eða bera með sér að eignir sem komi til álita við skiptin séu til staðar eða að eignir kunni að vera vantaldar.[29]

Í þriðja lagi er vert að geta 90. gr. í frumvarpsdrögunum um ógildi fjárskiptasamninga. Ákvæðið er mun skýrara en 2. mgr. 95. gr. hjskl., afnuminn er málshöfðunarfrestur, tiltekin atriði sem líta ber til og tekið af skarið um að beita megi ógildingarreglum samningalaga eftir því sem við á.[30]

Í 3. tölul. 1. mgr. 35. gr. í frumvarpsdrögunum eru gerðar sambærilegar kröfur um málefni barna og í 1. málsl. 1. mgr, sbr. 2. mgr. 44. gr. hjskl., þ.e. að fyrirliggi staðfestur samningur um forsjá, lögheimili barns eða búsetu barns eða staðfesting á að dómsmál hafi verið höfðað um forsjá og/eða lögheimili samkvæmt ákvæðum barnalaga. Eins og áður var vikið að var sifjalaganefnd falið að meta þörf á endurskoðun barnalaga en tillögur til breytinga hafa ekki verið birtar. Full ástæða er til að skoða málsmeðferð umræddra mála, t.d. fyrirkomulag sáttameðferðar og sáttavottorða.[31]

3.2.3 Skilnaðarferli

Samkvæmt 42. gr. hjskl. er hjónum gert skylt að leita sátta áður en gefið er út leyfi til skilnaðar og er markmiðið að kanna grundvöll að áframhaldandi hjúskap. Með lögum nr. 71/2022 var lögfest það nýmæli að ekki þurfi að leita sátta ef krafist er lögskilnaðar á grundvelli nýs a-liðar 2. mgr. 40. gr., hjskl., þ.e. þegar maki hefur gengist við ofbeldisbroti eða hlotið dóm fyrir það. Sáttaumleitanir með ofangreindu markmiði eiga ekki vel við þar sem heimilisofbeldi er til staðar og ljóst að sú breyting sem gerð var með lögum nr. 71/2022 kemur ekki að öllu leyti í veg fyrir skyldu til sáttaumleitana þegar fyrir hendi eru ásakanir um heimilisofbeldi.

Í frumvarpsdrögunum er lagt til að fella niður ákvæði 42. gr. Um leið er bent á brýna þörf fyrir aukið framboð á fræðslu um fjölskyldumál og fjölskylduráðgjöf og talið æskilegt að hjón eftir atvikum nýti sér slíka möguleika áður en áformum um skilnað er hrint í framkvæmd. Þá er bent á skyldu til sáttameðferðar samkvæmt ákvæðum barnalaga.[32]

Almennt er talið farsælast að hjón komist að samkomulagi um skilnaðarkjör og mikilvægt að aðstoða hjón við að leysa þau atriði sem leiða þarf til lykta. Í frumvarpsdrögunum er lagt til að lögfesta ákvæði í 33. gr. um skyldu sýslumanns til að leiðbeina hjónum um skilnaðarkjör. Fram kemur að hlutverk sýslumanns verði fyrst og fremst að leiðbeina hjónum um þau ákvæði laga sem áhrif hafa á skilnaðarkjör, svo sem ákvæði um framfærsluskyldu, um helmingaskipti og framkvæmd þeirra, aðrar reglur sem koma til álita við skiptin og ákvæði barnalaga eftir því sem við á. Þá geti sýslumaður veitt almennar leiðbeiningar um farveg einstakra ágreiningsmála.[33]

Í 32. gr. frumvarpsdraganna er að finna það mikilvæga nýmæli að sýslumaður veiti alfarið leyfi til skilnaðar. Samkvæmt núgildandi lögum veitir sýslumaður einungis leyfi við tilteknar aðstæður en ella þarf maki að höfða mál fyrir dómstólum. Færa má rök fyrir því að dómstólaleiðin sé tryggari ef hjón deila um matskennd skilnaðarskilyrði. Á móti kemur að í vissum tilvikum á maki samkvæmt gildandi lögum skilyrðislausan rétt til skilnaðar og dómstólaleiðin er oftast tímafrekari og kostnaðarsamari en stjórnvaldsleiðin. Tillagan í frumvarpsdrögunum um að sýslumaður veiti leyfi til skilnaðar stendur í beinu samhengi við tillögur um að mæla fyrir um óskilyrtan rétt annars hjóna til skilnaðar. Um leið er lagt til að styrkja ákvæði um kröfur og tilkynningar um meðferð mála hjá sýslumanni, sbr. 105. gr. í frumvarpsdrögunum.

4. Niðurstöður

Meginhvatinn að endurskoðun hjúskaparlaga var að bæta vernd þolenda heimilisofbeldis, m.a. að auðvelda þolendum að fá skilnað. Ljóst er að sifjalaganefnd taldi þörf á heildarendurskoðun laganna, frumvarpsdrögin fela í sér fjölda nýmæla en óhætt er að fullyrða að meginmarkmiðið hafi verið að gera réttarstöðu hjóna skýrari og réttlátari.

Hér hefur verið leitast við að greina hvaða ákvæði í drögum að frumvarpi til nýrra hjúskaparlaga megi telja helst til þess fallin að bæta réttarstöðu þolenda ofbeldis. Við blasir að í frumvarpsdrögunum er valin sú leið að mæla fyrir um úrræði sem nýtast öllum hjónum frekar en úrræði sem miða eingöngu að málum þar sem uppi eru ásakanir um ofbeldi. Bera þar hæst tillögur um óskilyrtan rétt annars hjóna til að krefjast lögskilnaðar, framfærsluskyldu eftir lögskilnað, brottfall 42. gr. hjskl. og skyldu sýslumanns til að gefa út skilnaðarleyfi. Með þessu er í raun komið til móts við flestar ábendingar sem fram hafa komið við innleiðingu Istanbúl-samningsins sem snerta ákvæði hjúskaparlaga. Auk ákvæða sem helst tengjast bættri réttarstöðu þolenda ofbeldis má einnig nefna önnur almenn atriði sem bæta stöðu maka við skilnað, t.d. skýrari ákvæði um saminga milli hjóna, um stöðu bóta og lífeyrisréttinda við fjárskipti og um endurgjaldskröfur.

Sú leið sem er valin í frumvarpsdrögunum styðst við undirstöðusjónarmið hjúskaparlaga, m.a. um að vernda almennt þann sem stendur lakar að vígi. Samskipti hjóna litast af persónulegum, félagslegum og fjárhagslegum þáttum þar sem reynt getur m.a. á samspil mismunandi tegunda ofbeldis og skort á virðingu, skilningi, samstöðu og samkennd. Með almennum ákvæðum sem hafa vernd og sanngirni að leiðarljósi má sneiða hjá áskorunum sem felast í að skilgreina ofbeldi, áhrif þess og sönnunarkröfur í einstaka tilvikum. Þess má geta að sifjalaganefnd telur æskilegt að huga vandlega að uppbyggingu nýrrar stofnunar sem hefði það að markmiði að tryggja eftir því sem unnt er skýra, samþætta og þverfaglega meðferð fjölskyldumála, m.a. með hagsmuni barns í fyrirrúmi.[34]

Að lokum verður að nefna að ákvæði hjúskaparlaga eru bara einn liður í því að styðja þolendur kynbundins ofbeldis í tengslum við skilnað. Hér getur t.d. reynt á vernd þolenda í tengslum við rannsókn og málsmeðferð sakamála og lög nr. 85/2911 um nálgunarbann og brottvísun af heimili, m.a. rafrænt eftirlit sbr. breytingarlög nr. 43/2026. Þá má benda á þörf fyrir öruggt athvarf og margvíslega ráðgjöf og stuðning.

Heimildaskrá

Alþingistíðindi.

Ármann Snævarr: Hjúskapar- og sambúðarréttur. Reykjavík 2008.

Convention on Preventing and Combating Violence Against Women and Domestic Violence, CETS No. 210; Stjórnartíðindi C-deild nr. 22/2021.

Drög að frumvarpi sifjalaganefndar til nýrra hjúskaparlaga. Mál nr. S-95/2026.

GREVIO Baseline Evaluation Report Iceland. GREVIO/Inf(2022)26.

Fyrirkomulag þjónustu vegna ofbeldis. Félags- og vinnumarkaðsráðuneytið 2023.

Hrefna Friðriksdóttir: „Er helmingaskiptaregla hjúskaparlaga úrelt?“ Úlfljótur, 3. tbl. 2015, bls. 323-343.

Hrefna Friðriksdóttir: „Tengsl afbrota og hjónaskilnaðar“. Afmælisrit Ragnheiðar Bragadóttur 70 ára. Reykjavík 2026 (væntanleg hjá Fonsjuris).

Ingrid Lund-Andersen: Familieøkonomien. Samlevendes retsforhold, ægtefellers retsforhold, retspolitik. Kaupmannahöfn 2011.

Linda Nielsen og Annette Kronborg: Skilsmisseret, (2. útgáfa). Kaupmannahöfn 2015.

Report submitted by Iceland pursuant to Article 68, paragraph 1 of the Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence. GREVIO/Inf(2021)9.

Dómaskrá

Dómar Hæstaréttar Íslands

H 261/2005

H 619/2017

H 765/2017

Dómar Landsréttar

L 513/2018

L 730/2019

L 41/2021

L 443/2022

L 155/2023


Eftirmálsgreinar

[1] Drög að frumvarpi sifjalaganefndar til nýrra hjúskaparlaga (2026). Mál nr. S-95/2026 https://island.is/samradsgatt/mal/4242. Höfundur var formaður sifjalaganefndar.

[2] Sama heimild, bls. 41.

[3] Hér verður ekki vikið að atriðum sem tengjast stofnun hjúskapar, svo sem hjónavígsluskilyrðum og gildisskilyrðum hjúskapar, eða réttarstöðu í hjúskap.

[4] Í 12. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, er einnig fjallað berum orðum um réttinn til að ganga í hjúskap og stofna til fjölskyldu.

[5] Convention on Preventing and Combating Violence Against Women and Domestic Violence. CETS No. 210; Stjórnartíðindi C-deild nr. 22/2021.

[6] Report submitted by Iceland pursuant to Article 68, paragraph 1 of the Council of Europe Convention

on preventing and combating violence against women and domestic violence. GREVIO/Inf(2021)9.

[7] GREVIO Baseline Evaluation Report Iceland. GREVIO/Inf(2022)26.

[8] Fyrirkomulag þjónustu vegna ofbeldis (2023). Félags- og vinnumarkaðsráðuneytið 2023.

[9] Frumvarp til laga um breytingu á hjúskaparlögum, nr. 31/1993, með síðari breytingum (hjónaskilnaðir), þskj. 174 – 172. mál, 152. löggjafarþing 2021–2022, bls. 6.

[10] Tillaga til þingsályktunar um hraðari málsmeðferð og bætta réttarstöðu þolenda heimilisofbeldis við hjúskaparslit, þskj. 175 – 173. mál,152. löggjafarþing 2021–2022, bls. 1-2.

[11] Nefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á hjúskaparlögum, nr. 31/1993, með síðari breytingum (hjónaskilnaðir), þskj. 1277 – 172. mál, 152. löggjafarþing 2021–2022, bls. 2.

[12] Drög að frumvarpi sifjalaganefndar til nýrra hjúskaparlaga (2026).

[13] Sama heimild, bls. 33.

[14] Sama heimild, bls. 38-40; Ármann Snævarr: Hjúskapar- og sambúðarréttur (2008), bls. 17 og 29-31; Hrefna Friðriksdóttir: „Er helmingaskiptaregla hjúskaparlaga úrelt?“ (2015)  bls. 327 og 329.

[15] Sjá þó H 619/2017.

[16] Nefna má að í frumvarpsdrögunum er lögð áhersla á skyldu vígslumanns til að fylgja eftir gildisskilyrðum hjúskapar við hjónavígsluathöfnina, sbr. 1. mgr. 25. gr. hjskl., m.a. að gæta þess að samþykki hjónaefna sé skýrt, afdráttar- og skilmálalaust.

[17] Drög að frumvarpi sifjalaganefndar til nýrra hjúskaparlaga (2026), bls. 45.

[18] Drög að frumvarpi sifjalaganefndar til nýrra hjúskaparlaga (2026), bls. 45.

[19] Linda Nielsen og Annette Kronborg: Skilsmisseret (2015), bls. 27.

[20] Sjá nánar Hrefna Friðriksdóttir: „Tengsl afbrota og hjónaskilnaðar“ (2026). Afmælisrit Ragnheiðar Bragadóttur 70 ára. Fons juris (væntanleg 2026).

[21] Nefnt er að val á skilnaði að borði og sæng gefi hjónum kost á að stíga varlegar til jarðar, þessi leið geti einnig dregið úr áfalli fyrir þann sem ekki er sáttur við skilnaðinn og jafnvel aukið líkur á að viðkomandi samþykki skilnað og skilnaðarkjör, sjá Drög að frumvarpi sifjalaganefndar til nýrra hjúskaparlaga (2026), bls. 70.

[22] Drög að frumvarpi sifjalaganefndar til nýrra hjúskaparlaga (2026), bls. 68-69.

[23] Sama heimild, bls. 47.

[24] Sama heimild, bls. 76-77.

[25] Sama heimild, bls. 75.

[26] Sama heimild, bls. 102.

[27] Í L 41/2021 var lagt fram endurrit úr hjónaskilnaðarbók sýslumanns þar sem fram kom að hjónin hefðu náð samkomulagi um ráðstöfun þriggja bifreiða en að öðru leyti lýst yfir eignaleysi búsins. Þótti það fullnægja skilyrðum fyrir útgáfu leyfis til skilnaðar að borði og sæng.

[28] Drög að frumvarpi sifjalaganefndar til nýrra hjúskaparlaga (2026), bls. 118.

[29] Sama heimild, bls. 119.

[30] Sama heimild, bls. 118.

[31] Dómstólar hafa t.d. í allnokkrum tilvikum vísað málum frá þar sem afmörkun ágreiningsefna og efni sáttavottorða þykja ekki hafa farið saman, sjá m.a. L 443/2022 og L 155/2023. Veldur það óhjákvæmilega töfum á meðferð þessara mála.

[32] Drög að frumvarpi sifjalaganefndar til nýrra hjúskaparlaga (2026), bls. 46.

[33] Sama heimild, bls. 72-73.

[34] Sama heimild, bls. 46.

Norræna málflutningskeppnin

Ritstjórn Úlfljóts skrifar

Fulltrúar nokkurra helstu lagadeilda við háskóla á Norðurlöndunum komu nýverið saman á Íslandi til þátttöku í Norrænu málflutningskeppninni, sem haldin er árlega. Að þessu sinni var Ísland gestgjafi keppninnar og tóku alls ellefu lið þátt, frá Svíþjóð, Danmörku, Noregi, Finnlandi og Íslandi.

Fyrir hönd Íslands keppti lið lagadeildar Háskóla Íslands, Club Lögberg. Liðið skipuðu Draupnir Dan Baldvinsson, Guðrún Sigríður Arnalds, Helga Margrét Ólafsdóttir, Jens Ingi Andrésson og Stefán Hermannsson.

Dagskráin hófst með glæsilegri móttöku í boði Landslaga fimmtudaginn 4. júní þar sem keppendur voru boðnir velkomnir til landsins með ræðuhöldum og tónlistaratriðum. Daginn eftir var farið í skoðunarferð um Þingvelli auk þess sem Alþingi hélt móttöku fyrir hópinn síðar um daginn í Smiðju, nýrri skrifstofubyggingu Alþingis. 

Riðlakeppni og undanúrslit voru háð í Héraðsdómi Reykjavíkur á laugardeginum en um kvöldið var hátíðarkvöldverður, svokallaður bankett, þar sem borðhald, skemmtiatriði og dansleikur stóðu yfir fram á nótt. Úrslitin voru síðan haldin í Hæstarétti Íslands á sunnudeginum en lið lagadeildar Oslóarháskóla, Club Schjødt, bar þar sigur úr býtum gegn liði Kaupmannahafnarháskóla, Club Lannung.

Í keppninni reynir á hæfni þátttakenda til að flytja mál um ákvæði Mannréttindasáttmála Evrópu og skiptir hvert lið sér í sókn og vörn. Málflutningur fer fram á sænsku, dönsku eða norsku og velja keppendur sjálfir á hvaða tungumáli þeir flytja málið. Það getur skapað ákveðna áskorun fyrir íslenska og finnska þátttakendur sem hafa ekki eigið móðurmál meðal tungumála keppninnar. Club Lögberg lét það þó heldur betur ekki aftra sér, komst áfram í undanúrslit auk þess sem Helga Margrét Ólafsdóttir var valin besti málflytjandi síns riðils.

Úlfljótur óskar liði lagadeildar Háskóla Íslands innilega til hamingju með þennan glæsilega árangur.

Náttúruauðlindir og Evrópusambandið

Eftir Stefán Má Stefánsson, prófessor emeritus við lagadeild HÍ

* Grein þessi hefur ekki verið ritrýnd.

Efnisyfirlit
1 Rannsóknarefnið
2 Almenn atriði
3 Efnislegt og landfræðilegt gildissvið sambandsréttar um auðlindir
4 Löggjafarvald ESB og auðlindir
5 Samræmingarákvæðið
6 Sjávarútvegsmál
7 Landbúnaðarmál
8 Orkumál
9 Umhverfismál


1 Rannsóknarefnið

Hér verður fyrst og fremst kannað hvort og að hvaða marki löggjöf Evrópusambandsins taki til náttúruauðlinda aðildarríkjanna og heimili stofnunum sambandsins að setja reglur sem takmarka vald aðildarríkjanna til að fara með náttúruauðlindir sínar. Í því sambandi kemur almenna samræmingarákvæðið í 114. gr. SSESB[1] einkum til skoðunar en einnig koma ýmis sérákvæði sambandsréttar til álita sem taka til tiltekinna sviða. Þau fjalla einkum um ákveðna skipan eignarréttar varðandi þær auðlindir sem þessi svið taka til, þ.e. einkum um þær heimildir sem í honum felast. Þessi sérákvæði koma einkum fram í ákvæðum sambandsréttar um landbúnaðar- og sjávarútvegsmál svo og í ákvæðum um umhverfismál og orkumál. Verður vikið að þessu í framhaldinu. Fyrst verður þó fjallað um nokkur almenn atriði sem varða skilgreiningar á náttúruauðlindum og um eignarréttarlega stöðu þeirra svo og efnislegt og landfræðilegt gildissvið sambandsréttar varðandi auðlindir.   

2 Almenn atriði

Hugtakið auðlind má nota í víðum skilningi þannig að það taki ekki aðeins til verðmæta sem finna má í náttúrunni heldur til ýmissa annarra verðmæta sem til hafa orðið fyrir aðgerðir manna, t.d. gagnagrunna. Það hugtak verður þó ekki notað hér heldur hugtakið náttúruauðlind sem merkir hvers konar auðlegð í jörð, lofti eða sjó sem nýta má með einum eða öðrum hætti. Átt er t.d. við vatn, sjó, jarðefni (námur), jarðhita, villta fugla og spendýr, nytjastofna sjávar, örverur, gróður, kolvetni, lífrænar og ólífrænar auðlindir á og undir hafsbotni og rafsegulbylgjur til fjarskipta. Upptalningin er ekki tæmandi.[2] 

Hér á landi geta náttúruauðlindir ýmist verið í einkaeigu, opinberri eigu eða háðar ráðstöfunarrétti þessara aðila. Hafa ber einnig í huga að þótt auðlindir séu í einkaeigu eða í sameiginlegri eigu einkaaðila og opinberra aðila getur starfsemi í tengslum við auðlindir engu að síður verið leyfisskyld og háð ýmsum skilyrðum. 

Lykilatriðin um eignarrétt og ráðstöfunarrétt að náttúruauðlindum felast oft í eignarhaldi að landi þar sem því fylgja oftlega ýmsar náttúruauðlindir. Bæði einstaklingar, fyrirtæki og stofnanir geta átt tiltekna fasteign ýmist einir sér eða í sameign. Erlendir aðilar geta einnig verið eigendur að fasteignum hér á landi en slíkur réttur hefur þó verið takmarkaður með ýmsum hætti og það sama má segja um rétt þeirra til að stunda atvinnurekstur hérlendis. 

Ríkið sjálft, stofnanir þess og ríkisfyrirtæki geta einnig verið eigendur eigna að einkarétti ásamt sveitarfélögum og stofnunum þeirra á sama hátt og einstaklingar og lögaðilar sem þeir standa að. Íslenska ríkið getur einnig farið með sérstök eignarráð að landi, landsréttindum eða auðlindum. Þar má nefna yfirlýsingar sem fram koma í lögum nr. 73/1990 um eignarrétt íslenska ríkisins að auðlindum hafsbotnsins, og 58/1998 um þjóðlendur, um að íslenska ríkið sé eigandi auðlinda hafsbotnsins og þjóðlendna, sbr. einnig lög. nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða. Fer um þessar eignir eftir reglum viðkomandi laga sem eru frábrugðnar reglum einkaeignarréttarins um sum atriði.[3]

Í eignarrétti að auðlind felst m.a. réttur til að stjórna auðlindinni og þá einkum nýtingu hennar. Er t.d. unnt að miða við að íslenska ríkið eigi viðkomandi náttúruauðlind og hafi eftirlit með nýtingu hennar eftir því sem nánar er ákveðið í lögum en að nýtingin sé að öðru leyti í höndum einkaaðila eða annarra. Hér ber þess að gæta að sé nýtingartími mjög langur og eftirlitshlutverkið mjög lítið eða jafnvel ekkert líkist kerfið smám saman fullum eignarrétti, t.d. nýtingarréttur til mjög margra ára. 

Ekki er vafi á því að samkvæmt þjóðarétti fara ríki með forræði yfir náttúruauðlindum sínum innan þeirra marka sem þjóðréttarsamningar og aðrar reglur þjóðaréttar segja fyrir um. Þessu er m.a. slegið föstu í samningnum um líffræðilega fjölbreytni og í 56. gr. hafréttarsamningi Sameinuðu þjóðanna. Slíkir samningar og sáttmálar staðfesta oft aðeins það sem talið er gildandi þjóðaréttur. Almennt gildir því að íslenskar lagareglur geta mælt fyrir um eignarhald og nýtingu náttúruauðlinda, allt þó innan þeirra marka sem leiðir af þjóðréttarsamningum sem Ísland kann að hafa gert við aðrar þjóðir og e.t.v. almennum reglum þjóðaréttar. 

3 Efnislegt og landfræðilegt gildissvið sambandsréttar um auðlindir

Að því er varðar efnislegt gildissvið sambandsréttarins skal tekið fram að ESB-réttur tekur almennt til allra efnahagsumsvifa aðildarríkjanna, sbr. nánar 3. og 4. gr. SSESB en þar eru reglur innri markaðarins þungamiðjan. Hann tekur m.a. til fiskveiða og landbúnaðar. Í ESB- rétti finnast vissar heimildir til að setja afleidda löggjöf um náttúruauðlindir, t.d. samkvæmt almennu samræmingarákvæðunum í 114. gr. SSESB eða með stoð í sérhæfðum reglum, sbr. t.d. 194. gr. SSESB, sem síðar verður getið.  

Um landfræðilegu mörkin í sambandsrétti gilda ákvæði 52. gr. SESB[4] en samkvæmt því ákvæði gildir sambandsrétturinn fyrir aðildarríkin. Þar segir jafnframt að gildissvæði sáttmálanna sé tilgreint í 355. gr. SSESB. Þar er getið um ýmsar lendur sem samningurinn tekur til að hluta eða tekur ekki til. 

Að því er hafsvæði varðar er eðlilegt að líta svo á að sáttmálarnir um ESB taki ekki aðeins til þeirra svæða sem háð eru fullum yfirráðarétti aðildarríkis heldur einnig til annarra svæða eins og efnahagslögsögu og landgrunns með þeim takmörkunum sem leiðir af þjóðarétti. Þetta gildir einkum um afurðir fiskveiða samkvæmt 38. gr. SSESB en einnig um aðrar lífverur svo sem sjá má af dómi dómstóls ESB í máli Cornelius Kramer.[5] Svipuð regla gildir að líkindum um verndun og stjórnun lífrænna auðlinda úthafsins í samræmi við alþjóðlegar reglur, sbr. 116.–120. gr. hafréttarsamnings Sameinuðu þjóðanna, en Evrópusambandið er ásamt einstökum aðildarríkjum aðili að þeim samningi. Samkvæmt þessu gilda efnisreglur sambandsréttarins í landhelgi aðildarríkjanna, í efnahagslögsögu og á landgrunni þeirra.[6]

Í máli dómstóls ESB[7] sem varðaði tilskipun 92/43 (um vernd náttúrulegra heimkynna og villtra dýra og plantna) var síðan tekið á þessu enn frekar þannig að nú má ganga út frá því að ESB-reglur um verndun og stjórnun lífrænna auðlinda taki ekki einungis til yfirráðasvæðis aðildarríkjanna heldur einnig til efnahagslögsögunnar allrar og landgrunnsins að gættum þjóðarétti.

Einnig ber að gæta tilskipunar 94/22/EB um skilyrði fyrir veitingu og notkun leyfa til að leita að, rannsaka og vinna kolvatnsefni. Í 2. gr. hennar segir svo:

1. Aðildarríkin halda réttinum til að ákveða hvaða svæði innan þeirra yfirráðasvæðis verði gerð aðgengileg til að stunda leit, rannsóknir eða vinnslu kolvatnsefnis.

2. Í hvert sinn sem svæði er gert aðgengilegt til að stunda starfsemina sem um getur í 1. mgr. skulu aðildarríkin tryggja að fyrirtækjum sé ekki mismunað á neinn hátt að því er varðar aðgang að starfseminni og að stunda hana.

Samkvæmt þessum ákvæðum hafa aðildarríkin yfirráðarétt yfir kolvetnisauðlindum á sínu yfirráðasvæði, þar á meðal rétt til þess að ákveða hvaða svæði verði gerð aðgengileg til að stunda á þeim leit, rannsóknir eða vinnslu kolvetnis. Engu að síður er ljóst að hér er um svið að ræða sem fellur undir sambandsréttinn. 

Í stuttu máli má segja að sambandsrétturinn gildi fyrir aðildarríkin og að gildissvæði sáttmálanna sé nánar tilgreint í 355. gr. SSESB. Sáttmálarnir um ESB taka ekki aðeins til þeirra svæða sem háð eru fullum yfirráðarétti aðildarríkis heldur einnig til annarra svæða eins og efnahagslögsögu og landgrunns með þeim takmörkunum sem leiðir af þjóðarétti. 

4 Löggjafarvald ESB og auðlindir

Aðalreglan er að aðildarríkin hafa forræði á auðlindum sínum innan tiltekinna marka miðað við núverandi löggjöf ESB eins og kemur t.d. fram í nýnefndri tilskipun 94/22/EB. Sú niðurstaða styðst við löggjöf sambandsins eins og hún er um þessar mundir. Umrædd aðalregla þýðir m.a. að hvert ríki fyrir sig ákveður hvernig eignarrétti að auðlindum sé háttað og hvort þær skuli vinna (nýta), að hvaða marki og í hvaða formi. Hér ber þó að hafa í huga að samkvæmt d) lið 1. mgr. 3. gr. SSESB fellur varðveisla líffræðilegra auðlinda hafsins innan ramma sameiginlegu sjávarútvegsstefnunnar undir óskiptar valdheimildir sambandsins.

Þessi staða segir hins vegar ekkert um hverjar séu valdheimildir stofnana ESB á þessu sviði. Nauðsynlegt er því að rýna þessar valdheimildir frekar til þess að komast nær um hvar valdið liggur að því er varðar eignarrétt eða ráðstöfunarrétt yfir auðlindum, þ.e. hjá aðildarríkjunum eða stofnunum ESB. Hafa ber í huga að aðildarríkin fara áfram með þær valdheimildir sem þau hafa ekki falið sambandinu í stofnsáttmálunum. Er sú regla áréttuð í 1. mgr. 4. gr. SESB. Hins vegar er framsal þessara valdheimilda mjög víðtækt eins og nánar er gerð grein fyrir í köflunum hér síðar. 

5 Samræmingarákvæðið

Í 114. gr. SSESB er að finna almenna heimild til að setja afleidda löggjöf sem tekur fyrst og fremst til samræmingar laga á sviði fjórfrelsisins á innri markaðinum. Innri markaðurinn nær til svæðis án innri landamæra þar sem fjórfrelsið er tryggt, þ.e. frjáls för fólks, frjálsir vöruflutningar, frjáls þjónustustarfsemi og frjálsir fjármagnsflutningar í samræmi við ákvæði sáttmálanna, sbr. 26. gr. SSESB. 

Álitamál er hvort unnt sé með stoð í fyrrgreindu ákvæði að setja afleidda löggjöf um að ákveðnar náttúruauðlindir skuli nýttar með tilteknum hætti, einkum þannig að skipan sjálfs eignarréttarins væri raskað, t.d. með því að krefjast einkavæðingar á rekstri þeirra og ná þannig fram aukinni samkeppni, t.d. á sviði orkumála. Slíkum aðgerðum eru takmörk sett vegna ákvæða 345. gr. SSESB en um það verður síðar rætt. 

Sé hins vegar ákveðið að vinna auðlindirnar kemur strax til kasta reglna sambandsréttar um fjórfrelsið (þar á meðal gildir bann við mismunun) og eftir atvikum þeirrar afleiddu löggjafar sem um það hefur verið sett á grundvelli 114. gr. SSESB. Raforkutilskipanir sambandsins eru dæmi um þetta. Þegar rætt er um valdheimildir sambandsins ber að hafa í huga það meginatriði að stofnanir ESB ákveða þær gerðir sem settar eru með heimild í fyrrgreindu ákvæði í svonefndri almennri lagasetningarmeðferð. Það þýðir m.a. að einungis er krafist aukins meirihluta í ráðinu þegar gerðir eru samþykktar. Aðildarríki hefur með öðrum orðum hér ekki neitunarvald. 

Aðildarríkin geta í fyrsta lagi varið sig að tilteknu marki gegn aðgerðum stofnana sambandsins, sem kunna að beinast að auðlindum þeirra,  með því að styðjast við 345. gr. SSESB. Þar segir: 

„Sáttmálarnir hafa engin áhrif á reglur aðildarríkjanna um skipan eignarréttar“[8]

Orðin skipan eignarréttar virðast ekki taka til sjálfs eignarréttarins heldur þess fyrirkomulags sem haft er á honum, þ.e. hvort fyrirtæki eru í opinberum rekstri eða einkarekstri.[9] Reglan virðist við fyrstu sýn fela í sér að ríki megi gera ráðstafanir sem hafi það að markmiði að búa til kerfi sem t.d. miðar að því að auðlindir verði í opinberri eigu eða í einkaeigu. Segja má að umrætt ákvæði hafi að geyma fyrirvara til verndar þeirri skipan eignarréttar sem aðildarríkin óska að hafa. Það eru því aðildarríkin sem ráða skipan eignarréttar í ríkjum sínum. Samræmingarreglur þær sem er að finna í 114.-116. gr. SSESB og taka til innri markaðarins eiga því ekki við um þetta atriði svo dæmi sé tekið.

Eignarréttur og skipan eignarréttar í aðildarríkjunum grundvallast m.a. á stjórnarskrárákvæðum um friðhelgi eignarréttar, skilyrði eignarnáms og mörk þess og um almennrar takmarkanir eignarréttarins. Ákvæði 345. gr. SSESB verndar þetta fyrirkomulag. Aðildarríkin hafa því t.d. heimild til þess að beita eignarnámi og kveða á um almennar takmarkanir eignarréttarins í samræmi við stjórnarskrárákvæði sín hér eftir sem hingað til. 

Afar mikilvægt er hins vegar að ekki unnt að nota þetta ákvæði til þess að komast fram hjá meginreglunum um fjórfrelsið, samkeppnisreglum og öðrum reglum sem kveðið er á um í rétti Evrópusambandsins. Þær fyrstnefndu fela t.d. í sér bann við að skerða frelsi til athafna á þessum vettvangi og bann við allri mismunun gagnvart ríkisborgurum og félögum (í skilningi 54. gr. SSESB) annarra aðildarríkja. Fyrir liggur afdráttarlaus dómaframkvæmd dómstóls ESB í þessa átt auk þess sem dómstóllinn túlkar þá réttarvernd þröngt sem felst í 345. gr.[10]

Samantekið má segja að hvorki sé ljóst hvað felist í orðasambandinu skipan eignarréttar né hverrar verndar hann njóti. Þó verður að telja að ákvæði 345. gr. SSESB feli í sér, miðað við forsögu þess og staðsetningu í sáttmálanum, einhverja takmörkun á valdi stofnana sambandsins gagnvart aðildarríkjunum sem lýtur að því að stofnununum ber að virða skipan eignarréttar í aðildarríkjunum. Þannig er óumdeilt að aðildarríkin ráða því hvernig þau vilja haga skipan atvinnufyrirtækja í lögum sínum, þ.e. hvort einkavæða skuli fyrirtæki eða hafa þau í opinberri eigu[11] , sbr. einnig dóm EFTA-dómstólsins í máli 2/06 (ESA gegn Noregi).

Í öðru lagi geta aðildarríkin réttlætt hindranir á fjórfrelsisákvæðunum í lögum sínum með skírskotun til svonefndra óhjákvæmilegra þjóðfélagsþarfa í almannaþágu. Ríkuleg dómafordæmi frá dómstól ESB liggja fyrir um þetta.[12] Í dómi einum[13] var tekið fram að aðgerðir aðildarríkis, sem væru til þess fallnar að hindra eða draga úr áhuga á því að hagnýta frelsisákvæðin, yrðu að fullnægja fjórum skilyrðum: 

  • þær mættu ekki fela í sér mismunun, 
  • þær yrðu að vera rökstuddar með tilvísun til óhjákvæmilegra þjóðfélagsþarfa í almannaþágu, 
  • þær yrðu að vera til þess fallnar að ná því markmiði sem að væri stefnt og
  • þær mættu ekki ganga lengra en nauðsynlegt væri. 

Segja má að í dómaframkvæmd séu þessi viðmið notuð oftast þegar það er metið hvort tiltekin landslög feli í sér brot á fjórfrelsisreglunum. 

Í því samhengi sem hér er rætt um er þó aðalatriðið að þegar metið er hvort tiltekin aðgerð aðildarríkis til verndar auðlindum í þágu landsmanna sinna fái staðist er það Evrópurétturinn, (ekki réttur aðildarríkis) sem gildir. 

6 Sjávarútvegsmál

Evrópusambandið fer eitt og óskipt með valdheimildir sem varða varðveislu líffræðilegra auðlinda hafsins[14] en að öðru leyti er stefna ESB í landbúnaðar- og sjávarútvegsmálum sameiginleg með aðildarríkjunum. Um hana gildir þó sambandsrétturinn að mestu leyti. Þetta þýðir að vald til að stjórna landbúnaðar- og sjávarútvegsmálum er að verulegu leyti í höndum Evrópusambandsins en ekki aðildarríkja þess. 

Það hefur þýðingu að skilgreina hvaða þættir falli undir hugtakið sjávarútvegur því að hinar sérstöku reglur sjávarútvegsstefnunnar taka aðeins til þeirra. Við afmörkun á valdheimildum stofnana sambandsins til lagasetningar á sviði sjávarútvegs skipta ákvæði 38.-44. gr. SSESB mestu máli. Sá bálkur sem þessar greinar falla undir á bæði við um sjávarútvegsmál og landbúnaðarmál. Þar kemur fram að sambandið skuli móta og framkvæma sameiginlega stefnu í landbúnaðar- og sjávarútvegsmálum. Ákvæðin fela einkum í sér fyrirmæli um þrjú verkefnasvið, þ.e. í fyrsta lagi um vernd fiskistofna, þar með talið eftirlit með fiskveiðunum (39. og 41. gr.), í öðru lagi um sameiginlegt skipulag markaðar fyrir landbúnaðarafurðir (40. gr.) og í þriðja lagi um samkeppnisreglur og viðskipti (43. gr.). Verkefnasviðin eru þó fleiri þar sem ákvæði 39. gr. um stefnuna í landbúnaðarmálum eru svo víð að þau geta náð til margvíslegra annarra viðfangsefna. Samanlagt mynda fyrrgreind ákvæði lagalega umgjörð um starfsemi sambandsins á sviði sjávarútvegsmála, með öðrum orðum mynda þau mörk löggjafar- og ákvörðunarvalds stofnana þess. 

Markmið fiskveiðistefnunnar (og landbúnaðarstefnunnar) eru talin upp í 1. mgr. 39. gr. SSESB.[15]

Í heild má e.t.v. segja að stefna sambandsins eigi að tryggja að starfsemi á sviði fiskveiða og fiskeldis eigi að vera umhverfislega sjálfbær sé litið til langs tíma. Henni eigi jafnframt að stjórna þannig að hún gefi af sér efnahagslega, félagslega og atvinnulega kosti og stuðli að því að tryggja fæðuöryggi. 

Hvað löggjafarvald stofnana sambandsins varðar er það þýðingarmest í lagalegum skilningi að markmið sameiginlegu sjávarútvegs- og landbúnaðarstefnunnar eru afar rúmt orðuð í SSESB, einkum 1. mgr. 39. gr. SSESB. Þar við bætist að sambandið fer eitt og óskipt með valdheimildir sem varða varðveislu líffræðilegra auðlinda hafsins. Ákvörðunarvaldi stofnana sambandsins til að útfæra sjávarútvegsstefnuna með afleiddum réttargerðum eru samkvæmt því fremur lítil takmörk sett. 

Á sviði sjávarútvegs (og landbúnaðarmála) gilda einnig þær meginreglur sambandsréttarins sem þar hefur verið byggt á, t.d. reglan um forgangsáhrif, mannréttindareglur, reglan um bann við afturvirkum áhrifum laga, jafnræðisreglan, meðalhófsreglan, nálægðarreglan  o.fl. Samantekið má segja að Evrópusambandið hefur afar sterka lagalega stöðu gagnvart aðildarríkjum varðandi sjávarútvegsmál bæði miðað við núgildandi sambandslöggjöf og eins með tilliti til heimilda til að setja afleiddar gerðir.

7 Landbúnaðarmál

Í d) lið 2. mgr. 4. gr. SSESB segir m.a. að sambandið og aðildarríkin fari með sameiginlegt vald í landbúnaðarmálum. Í 2. mgr. 2. gr. SSESB er gert ráð fyrir því að aðildarríkin skuli aðeins beita valdheimildum sínum að því marki sem ESB hefur ekki beitt sínum valdheimildum. Í þessu felst að heimildir aðildarríkjanna skerðast að því marki sem ESB beitir löglega valdheimildum sínum. Ljóst er einnig að málefni landbúnaðarins falla undir starfsemi innri markaðarins, sbr. 1. mgr. 38. gr. SSESB.[16] Sambandið og aðildarríkin fara einnig með sameiginlegt vald í málefnum innri markaðarins, sbr. a) lið 2. mgr. 4. gr., sbr. einnig 26. gr. SSESB. Um landbúnaðarvörur er fjallað í 38.- 44. gr. SSESB en þær eru þar aðallega taldar vera afurðir jarðræktar, búfjárræktar og fiskveiða. 

Meginreglan er samkvæmt framansögðu sú að reglur SSESB um sameiginlega markaðinn gilda einnig á sviði landbúnaðarmála. Þannig gilda því reglurnar um frjáls vöruviðskipi[17] og samkeppnisreglurnar í meginatriðum einnig hér. Þetta á þó ekki við að öllu leyti. Stefnan í landbúnaðarmálum og það skipulag landbúnaðarmála sem er afleiðing hennar hefur þau áhrif að reglur innri markaðarins eiga ekki við að öllu leyti. 

Það hefur þýðingu að skilgreina hvaða þættir falli undir hugtakið landbúnað því að hinar sérstöku reglur landbúnaðarstefnunnar taka aðeins til þeirra. 

Hin sameiginlega landbúnaðarstefna nær til landbúnaðar. Ljóst er af einstökum ákvæðum SSESB, t.d. 1. mgr. 42. gr., og afleiddri löggjöf sambandsins að hugtakið landbúnaður tekur til frumframleiðslu, vinnslu og dreifingarstarfsemi og verslunar með landbúnaðarvörur auk þess sem það tekur til menntunar og rannsókna. 

Reglurnar um innri markaðinn taka til landbúnaðar. Auk þess hafa aðildarríkin skuldbundið sig til að taka upp sameiginlega stefnu í landbúnaðarmálum til að fylgja eftir framkvæmd og þróun hins sameiginlega markaðar fyrir landbúnaðarvörur, sbr. 3. mgr. 4. gr. SESB og 2. mgr. 4. gr. og 2. og 4. mgr. 38. gr. SSESB. Keppt er að tilteknum markmiðum sem tilgreind eru í 1. mgr. 39. gr. SSESB. Hefur þessara markmiða áður verið getið hér að framan þegar rætt var um sjávarútvegsstefnuna og verða þau ekki endurtekin hér. 

Við útfærslu hinnar sameiginlegu landbúnaðarstefnu skulu einnig höfð í huga hin svonefndu sérstöku sjónarmið, sbr. 2. mgr. 39. gr. SSESB, en þau byggjast á: a) sérkennum landbúnaðarstarfa, sem stafa af félagslegri uppbyggingu landbúnaðarins, b) nauðsyn þess að viðeigandi aðlögun fari fram í áföngum og c) þeirri staðreynd að í aðildarríkjunum tengist landbúnaðurinn náið efnahagslífinu í heild. 

Stefnan í landbúnaðarmálum er samkvæmt þessu bæði af félagslegum og efnahagslegum toga. Stefnan hefur smám saman breyst, einkum þannig að fæðuöryggi, umhverfisvernd og dýravernd hafa fengið aukið vægi. Þá má einnig segja að sjónarmið neytenda hafi fengið aukið vægi. Þannig hefur verið leitast við að efla framleiðsluna að gæðum með því að styrkja nýjungar bæði í landbúnaði og matvælaframleiðslu og með gæðamerkingum, t.d. á vörum sem eru framleiddar með sérstakri þekkingu á tilteknum landsvæðum innan ESB. 

En að hvaða marki hefur ESB beint eða óbeint verið fengið vald til að ráða yfir auðlindum aðildarríkjanna með ákvarðanatöku sem hefur stoð í landbúnaðarmálum? Þá verður fyrst að horfa til þess að almenna löggjafarmeðferðin á við um flestar þær ákvarðanir í landbúnaðarmálum sem máli skipta. Það þýðir að aukinn meirihluti í ráðinu ræður ferðinni en ekki einróma samþykki. Þar við bætist að heimild stofnana ESB til að setja afleidda löggjöf á sviði landbúnaðarmála er mjög víð. Í heild er óhætt að segja að valdsvið einstakra aðildarríkja til að setja löggjöf á sviði landbúnaðarmála er lítið miðað við þær heimildir sem stofnanir ESB hafa á þessu sviði, sbr. þó e.t.v. 2. mgr. 192. gr. SSESB. Að því virtu að þessar valdheimildir eru hinar sömu og þær sem eiga við um fiskveiðistefnuna hníga sterk rök að því að völd stofnana sambandsins séu sambærileg á þessum tveimur sviðum.[18] Það á þó ekki við um valdheimildir sem varða varðveislu líffræðilega auðlinda hafsins sem áður sagði.  

8 Orkumál

Hér má nefna 194. gr. SSESB sem fjallar m.a. um heimildir til að setja afleiddar gerðir um orkumál. Þar segir að sambandsrétturinn taki m.a. til þess að tryggja orkuafhendingu í sambandinu og til þess að tryggja orkumarkaðinn. Stofnanir ESB geta sett afleidda löggjöf um þessa stefnu sem hlítir almennri lagasetningarmeðferð innan sambandsins. Í 2. mgr. ákvæðisins segir síðan að þær ráðstafanir sem gerðar séu skuli þó ekki hafa áhrif á vald aðildarríkjanna til að kveða á um skilyrði orkunýtingar, val þeirra til að ákveða orkugjafa og almenna tilhögun orkuafhendingar. Hér er um fyrirvara að ræða sem varðar takmörkun á fullveldisframsali aðildarríkjanna. Hann varðar sem áður segir skilyrði orkunýtingar, val til að ákveða orkugjafa og tilhögun orkuafhendingar. Vald sambandsins er því talsverðum takmörkunum háð að þessu leyti, a.m.k. þegar um umfangsmiklar ráðstafanir er að ræða.[19] Síðan er þó vikið frá þessu í c-lið 2. mgr. 192. gr. SSESB en þar er gert ráð fyrir því að ráðinu sé heimilt með einróma ákvörðun að gera ráðstafanir sem hafa umtalsverð áhrif á val aðildarríkis milli ólíkra orkugjafa og almenna tilhögun orkuafhendingar.[20]

ESB innleiðir orkustefnu sína með svonefndum orkupökkum og er markmið þeirra að koma á samræmdum innri orkumarkaði í áföngum. Orkupökkunum fylgja gerðir sem teljast nauðsynlegar til að ná þeim markmiðum sem settar eru fram í hverjum áfanga. Fyrstu skrefin í átt að frjálsari raforkumarkaði voru stigin með orkupakka 1 en síðan kom orkupakki 2 (árið 2003) þar sem gert var ráð fyrir aukinni samkeppni og auknum aðskilnaði framleiðslu og dreifingar. Í kjölfarið kom orkupakki 3 (árið 2009) þar sem stofnuð var m.a. eftirlitsstofnunina ACER[21] og samræming styrkt milli landa. Orkupakki 4 (árin 2018-2019) nefnist „hrein orka fyrir alla Evrópubúa.“[22] Hann felur í sér skref í innleiðingu á orkustefnu ESB og á að auðvelda orkuskipti frá jarðefnaeldsneyti til hreinnar orku og koma til móts við skuldbindingar ESB vegna Parísarsamkomulagsins frá 2015.

Framanskráð þýðir einfaldlega að stofnunum Evrópusambandsins hefur verið fengið vald, sem telst að vísu takmarkað, til að setja afleidda löggjöf um orkumál innan þeirra valdheimilda og með þeim skilyrðum sem fram koma í fyrrgreindum ákvæðum. Valdheimildir aðildarríkjanna skerðast þá að sama skapi. 

9 Umhverfismál

Stefna sambandsins í umhverfismálum hefur frá upphafi verið að vernda og bæta umhverfið, stuðla að bættri heilsu manna og tryggja skynsamlega nýtingu náttúruauðlinda. Þó er ljóst að umhverfismál hafa hlotið mun meiri athygli á síðari árum heldur en á fyrstu árum sambandsins. Fyrir setningu einingarlaganna[23] voru engin ákvæði í Rómarsamningnum sem tóku beinlínis til umhverfismála. Þegar samræma þurfti umhverfissjónarmið við reglurnar um frjálsar vöruflutninga var einkum beitt ákvæðum sem nú samsvarar 114. SSESB en ákvæði sem nú samsvarar 352. gr. SSESB var notað þegar aðgerðir beindust að umhverfismálum almennt. Veruleg framþróun í þessum málaflokki hefur orðið innan sambandsins m.a. með breytingu á frumrétti ESB. 

En hver er heimild ESB til að setja afleiddar gerðir á sviði umhverfismála? Þess er fyrst að geta að 114. gr. SSESB gildir um allar gerðir sem varðar stofnun og starfsemi innri markaðarins og gildir um það almenn lagasetningarmeðferð. Er þetta áður rætt. 

Um umhverfismál að öðru leyti gildir 191. gr. SSESB en þar segir m.a.: 

„Stefna sambandsins í umhverfismálum skal stuðla að því að eftirfarandi markmiðum verði náð:

—  að varðveita, vernda og bæta gæði umhverfisins, 

—  að vernda heilsu manna, 

—  að náttúruauðlindir séu nýttar af varúð og skynsemi, 

— að ráðstafanir séu gerðar á alþjóðavettvangi til að taka á svæðisbundnum eða alþjóðlegum umhverfisvanda, og einkum til að vinna gegn loftslagsbreytingum.  

Aðalreglan er sú að nánar tilgreindar stofnanir ESB skulu ákveða í samræmi við almenna lagasetningarmeðferð til hvaða aðgerða skuli grípa í því skyni að ná þessum markmiðum.[24] Frá því eru þó undantekningar (viðkvæmu málin, sbr. a)- c) 2. mgr. 192. gr.) en þau varða t.d. borgar- og byggðaskipulag, notkunarstýringu vatnsauðlinda og landnýtingu þar sem krafist er einróma samþykkis í ráðinu í sérstakri lagasetningarmeðferð. Það þýðir að sérhvert aðildarríki hefur í raun neitunarvald þegar kemur til þess að taka ákvarðanir í umræddum málaflokkum. Undantekningar eru svo frá undantekningunni. Það þýðir að ráðinu er heimilt, með einróma ákvörðun, að tillögu framkvæmdastjórnarinnar og að höfðu samráði við Evrópuþingið, efnahags- og félagsmálanefndina og svæðanefndina, að láta almenna lagasetningarmeðferð gilda um málefni þau sem áður var getið., sbr. a)- c) 2. mgr. 192. gr., SSESB (viðkvæmu málin).[25] Þetta verður þó ekki rætt frekar hér. 

Í stuttu máli má segja að 114. gr. SSESB taki til allra gerða sem varðar stofnun og starfsemi innri markaðarins en þar gildir almenn lagasetningarmeðferð. Sama regla gildir í öðrum tilvikum en einróma samþykkis í ráðinu er þó krafist í nokkrum mikilvægum málaflokkum. 


[1] Sáttmálinn um starfshætti Evrópusambandsins.

[2] Sjá nánar Dýrleif Kristjánsdóttir, Hreinn Hrafnkelsson og Karl Axelsson: Um jarðrænar auðlindir og framtíðarnýtingu þeirra, Tímarit Lögréttu, 2. hefti, 4. árg. 2007, bls. 115.

[3] Sjá nánar Þorgeir Örlygsson, Karl Axelsson og Víðir Smári Petersen: Eignaréttur 1, almennur hluti, 2020, bls. 279-280.

[4] Sáttmálinn um Evrópusambandið.

[5] Sjá mál 3, 4 og 6/76 (Cornelius Kramer o.fl.).

[6]Sjá nánar Óttar Pálsson og Stefán Már Stefánsson: Fiskveiðireglur Íslands og Evrópusambandsins: Þróun, samanburður og staða Íslands, 2003, bls. 45-48.

[7] Mál 6/04 (framkvæmdastjórnin gegn Stóra- Bretlandi o.fl., 117. gr.). 

[8] Á ensku: „The Treaties shall in no way prejudice the rules of the Contracting Parties governing the system of property ownership.“ Á þýsku: „Dieses Abkommen lässt die Eigentumsordnung der einzelnen Vertragsparteien unberührt.“

[9] Sjá Bram Akkermans og Eveline Ramaekers: ,,Article 345 TFEU (ex Article 295 EC), Its Meanings and Interpertations“, bls. 302-304.

[10] Sjá um þessa dómaframkvæmd: Stefán Már Stefánsson, Evrópuréttur, 2020, bls. 188 og áfram. 

[11] Sbr. Rudolf Streinz: EUV/AEUV. Vertrag über die Europäische Union und Vertrag über die Arbeitsweise der Europäischen Union, 2012, bls. 2701-2702. Þar kemur enn fremur fram að upphaflegur tilgangur greinarinnar hafi verið að koma til móts við þann ótta aðildarríkjanna að stofnanir ESB myndu grípa inn í skipan eignarréttar á atvinnufyrirtækjum.

[12] Sbr. Stefán Már Stefánsson: Evrópuréttur, Réttarreglur Evrópuambandsins, 2020, bls.186 og áfram.

[13] Mál C-55/94 (Reinhard Gebhard gegn Consiglio dell’Ordine degli Avvocati e Procuratori di Milano).

[14] Sbr. d) lið 1. mgr. 3. gr. og d) lið 1. mgr. 4. gr. SSESB. Orðasamband þetta er skýrt vítt og tekur ekki aðeins til reglna um leyfilegan hámarksafla og tæknilegar verndarráðstafanir heldur einnig til reglna um markaðsmál og skiptingu kvóta milli aðildarríkjanna og fleiri atriða.

[15] Í 1. mgr. 38. gr. SSESB er þess m.a. getið að hugtakið „landbúnaður“ varði einnig sjávarútveg með hliðsjón af sérstökum einkennum þessa atvinnuvegar.

[16] Hugtakið innri markaður er nánar skilgreint í ritinu: Stefán Már Stefánsson: Evrópusambandið og Evrópska efnahagssvæðið, bls. 45-46.

[17] Sama er að segja um aðrar reglur fjórfrelsisins, þ.e. reglurnar um frjálsa för launþega, stofnsetningar- og þjónusturétt og frjálst fjármagnsflæði.

[18] Sjá nánar: Óttar Pálsson og Stefán Már Stefánsson: Fiskveiðireglur Íslands og Evrópusambandsins, bls. 25 og áfram.

[19] Sbr. nánar Christoph Vedder og Wolff Hintschel von Heinegg: Europäisches Unionsrecht, Handkommentar, 2. Auflage, 2018, bls. 891-892. Rudolf Streinz: EUV/AEUV, 3. Auflage, 2018, bls. 1864-1865.

[20] Sjá Aðalheiður Jóhannsdóttir: Sérregla 2. mgr. 192. gr. samningsins um starfshætti Evrópusambandsins með áherslu á viðkvæm umhverfis- og auðlindarmál, Stefánsbók, 2018, bls. 346-350.

[21] Á ensku: Agency for the Cooperation of Energy Regulators.

[22] Á ensku: Clean Energy Package.

[23] Einingarlögin, sem svo voru nefnd, voru samþykkt af aðildarríkjunum árið 1986 og fólu í sér nokkrar breytingar á þágildandi Rómarsamningi.

[24] Samkvæmt 4. gr. SSESB fer sambandið með vald í umhverfismálum sem það deilir með aðildarríkjunum. Í 2. mgr. 2. gr. SSESB er hins vegar gert ráð fyrir því að aðildarríkin skuli aðeins beita valdheimildum sínum að því marki sem ESB hefur ekki beitt sínum. Í þessu felst að heimildir aðildarríkjanna skerðast að því marki sem ESB beitir valdheimildum sínum, sbr. Aðalheiður Jóhannsdóttir: Sérregla 2. mgr. 192. gr. samningsins um starfshætti Evrópusambandsins með áherslu á viðkvæm umhverfis- og auðlindarmál, Stefánsbók, 2018, bls. 346-350.

[25] Sambærileg heimildarákvæði eru stundum nefnd passerelle clauces eða bridging clauses.

Er draugur í vélinni? Hugleiðingar um aðkomu gervigreindar að mannlegri ákvarðanatöku*

Eftir Odd Þorra Viðarsson, héraðsdómara.

* Grein þessi hefur ekki verið ritrýnd.

Efnisyfirlit

1 Inngangur
2 Eðli gervi- eða spunagreindar
3 Lögfræðikunnátta gervigreindarinnar um þessar mundir
4 Takmörk aðkomu tölvuforrita að mannlegri ákvarðanatöku
5 Lokaorð
Heimildaskrá


1 Inngangur[1]

Þann 27. apríl 1997 ritaði stórmeistarinn Margeir Pétursson grein í Morgunblaðið í tilefni af yfirvofandi einvígi þáverandi heimsmeistarans í skák, Garry Kasparov, og ofurtölvunnar Dimmblár (e. Deep Blue).[2] Um líkleg úrslit sagði í greininni:

„Það er ekki annað hægt en að dást að þeim vísindamönnum sem berjast fyrir þeirri göfugu hugsjón að tölvur geti leyst mannsheilann af hólmi við ákvarðanatöku. Þegar hefur verið eytt meira fé í tölvuskák en mannlega skáklist í þau 5000 ár samanlagt sem tafl hefur verið stundað. En það virðist sama hversu mikla reikniorku tölvuforritin fá, þau eiga langt í land með að skáka mannlegu innsæi.“

Óhætt er að segja að sigur Dimmblárrar tveimur vikum síðar – með 3,5 vinningum gegn 2,5 vinningum Kasparov – hafi verið mannkyninu áfall. Margir áttu erfitt með að sætta sig við það að kaldir útreikningar tölvunnar hefðu skákað mannlegu innsæi og kallaði Newsweek einvígið t.d. úrslitavörn hugans (e. The Brain‘s Last Stand). Svartsýnustu menn spáðu því að þessi tímamót gætu markað endalok skáklistarinnar þar sem áhugi fólks myndi dvína eftir því sem tölvurnar yrðu ósigrandi. Hlyti það ekki að leiða til þess að þátttaka mannfólks yrði í raun óþörf?

Þrátt fyrir bölsýnisraddirnar um aldamótin hefur skákin líklega aldrei notið meiri vinsælda en nú. Milljónir manna tefla hver við annan á vefnum á degi hverjum og annar eins fjöldi glápir á aðra tefla í gegnum streymisveitur. Færri kæra sig hins vegar um að fylgjast með sterkustu skáktölvum heims etja kappi sín á milli. Og langfæstir skákmenn velja að tefla við tölvu þegar andstæðingur af holdi og blóði er í boði. Hvers vegna skyldi það vera?

Koma svonefndrar gervigreindar eða spunagreindar (e. generative artificial intelligence) fram á sjónarsviðið hefur sannarlega verið vatn á myllu „þeirrar hugsjónar að tölvur geti leyst mannsheilann af við ákvarðanatöku“, eins og Margeir orðaði það. Því er jafnvel spáð að gervigreindin muni að einhverju leyti koma í stað lögfræðinga eða að minnsta kosti leika stórt hlutverk við lagasmíð og lagaframkvæmd og jafnvel skera úr um réttindi manna og skyldur að lögum. Hér verða færð rök fyrir þeirri afstöðu að slíkar raddir séu fyrir það fyrsta ótímabærar en jafnframt óraunhæfar með hliðsjón af eðli gervigreindarinnar, laga og lögfræðinnar.

2 Eðli gervi- eða spunagreindar

Áður en lengra er haldið er rétt að koma á framfæri nokkrum staðreyndum um eðli fyrirbærisins gervi- eða spunagreindar eins og það birtist okkur um þessar mundir. Hugtökin eru fyrst og fremst notuð um tölvuforrit sem hafa verið mötuð á gríðarlegu magni af texta sem mannfólkið hefur samið og þróuð til að líkja eftir honum. Þessi tegund forrita er gjarnan nefnd mállíkan (e. large language model, LLM). Rétt er að taka fram að þetta er aðeins eitt form þess sem nú er kallað gervigreind en ályktanirnar sem fylgja hér á eftir eiga að meginstefnu við um allar tegundir tölvuforrita.

Ör framþróun í smíð þessara forrita hefur leitt til þess að þau herma nú nokkuð vel, og stundum afar vel, eftir mannlegri tjáningu og jafnvel þannig að erfitt getur verið að greina á milli við fyrstu sýn. Þetta er almennt framfaraskref en hefur þó leitt til ákveðins misskilnings um eðli þessara forrita og virðast æði margir álíta að þau styðjist við sjálfstæða hugsun sem svipi jafnvel til mannshugans. Svo er hins vegar ekki. Spunagreindarforritin eru hönnuð til að bregðast við innslætti og skipunum notandans í samræmi við forritunarkóðann sem liggur þeim að baki, ekki ósvipað því þegar við notum reiknivél til að leggja saman eða margfalda utan þeirra marka sem hugarreikningi okkar eru sett.

Jafnvel þótt forritin virðist á yfirborðinu eiga í samtali við notandann, og viðmót þeirra sett upp í nokkurs konar samtalsform, er ekki um eiginleg samtöl að ræða þegar manneskja notar gervigreindarforrit. Forrit getur ekki tekið þátt í samtali í sama skilningi og manneskja þar sem það hefur engar tilfinningar, engar langanir, engan vilja og enga dómgreind. Það getur því enga afstöðu tekið til nokkurra hluta umfram það sem felst í textunum sem það hefur verið matað á og fyrirmælum forritaranna sem bjuggu það til. Mikilvægt er að átta sig á því að gervigreind svarar notandanum ekki beinlínis heldur giskar forritið á það hvernig svar gæti litið út miðað við textana sem það hefur verið fóðrað á. Þarna á milli er grundvallarmunur þótt hann virðist e.t.v. ekki mikill á yfirborðinu.

Samkvæmt framangreindu felst einnig í eðli forrita af þessu tagi að þau búa ekki yfir eiginlegum skilningi eins og flestum verður sennilega fljótlega ljóst við notkun þeirra. Illa hefur t.d. gengið að þjálfa forritin til að hætta að „ljúga“, þ.e. geta í eyðurnar eða hreinlega skálda upplýsingar, í svörum þeirra við fyrirspurnum notenda.[3] Þessi tilhneiging hefur verið nefnd ofskynjanir spunagreindar (e. AI hallucinations)[4] en af því sem áður er rakið er að sjálfsögðu ljóst að forritin eru hvorki fær um að skynja né ofskynja. Forritin skilja einfaldlega ekki muninn á sannindum eða ósannindum, réttu eða röngu.

Spunagreindarforrit getur vissulega sýnst búa yfir öllum þeim eiginleikum sem hér voru nefndir og jafnvel sannfært suma notendur þess um að það búi yfir sjálfstæðri hugsun og dómgreind. Talsmáti þeirra sem gefa sig út fyrir að vera sérfræðingar á sviði gervigreindar bendir meira að segja til þess að nokkur hluti þeirra sé haldinn þessum misskilningi. Þá er sennilegt að hönnuðum stærstu vörumerkjanna á þessu sviði takist á næstu misserum að hemja eða jafnvel hefta ósannindaflauminn sem einkennt hefur forritin hingað til. Víst má telja að það verði til þess að efla enn frekar trú fólks á því að þau verði fær um að koma að mannlegri ákvarðanatöku. Það er hins vegar tálsýn. Það skiptir engu máli hversu vel hönnuðum forritanna tekst að gera þau úr garði til að líkja eftir tjáningu fólks af holdi og blóði, grundvallaratriðunum um eðli gervi- eða spunagreindar verður ekki breytt.

Rétt er að minnast á að það er að sjálfsögðu ekki útilokað að í framtíðinni komi fram á sjónarsviðið svokölluð raunveruleg gervigreind (e. artificial general intelligence) sem búi yfir svipaðri getu til að hugsa og skilja umhverfi sitt og mannsheilinn. Raunar verður að telja yfirgnæfandi líkur á því að það gerist einn daginn. Í samhengi við umfjöllunarefnið hér verður þó að taka fram að slík tækni ætti álíka mikið skylt við gervigreind dagsins í dag og tölvuleikinn PacMan frá 1980, svo stór væru umskiptin. Þau gæfu jafnframt tilefni til að endurskoða ályktanirnar sem hér eru settar fram að einhverju leyti.

3 Lögfræðikunnátta gervigreindarinnar um þessar mundir

Það er önnur spurning hvort gervigreindarforrit séu í stakk búin til að inna af hendi hluta þeirra verka sem lögfræðingar hafa sinnt til þessa. Og þau eru raunar þegar farin að nýtast starfandi lögfræðingum með ýmsum hætti, t.d. við heimildaleit, gerð samantekta úr löngum skjölum, vélritun og skyld verkefni. Lögmannsstofur hafa tekið tækniframförunum opnum örmum, þ. á m. hér á landi, en um allan heim hafa starfandi lögmenn þó brennt sig á því að leggja fram skjöl sem innihalda ósannindi úr gervigreind fyrir dómi.[5] Í sumum ríkjum eru jafnvel dæmi þess að dómararnir séu sjálfir farnir að styðjast við gervigreind við vinnu sína.[6]

Þrátt fyrir þessa þróun er það sem fyrr segir afstaða höfundar að áhyggjur af yfirvofandi atvinnuleysi stéttarinnar séu að minnsta kosti ótímabærar. Þá er m.a. horft til þess að tækni sem dregur úr handavinnulögfræðinga hefur hingað til ekki leitt til fækkunar í þeirra röðum. Lögfræðin sjálf er hins vegar ekki handavinna eins og vikið verður að síðar. Til að kanna stöðu mála þegar þetta er ritað var framkvæmd eftirfarandi rannsókn, þótt hún standist líklega ekki ströngustu viðmið um hina vísindalegu aðferð.

Í nýlegum dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 15. janúar 2025 í máli nr. E-2457/2024 var m.a. komist að þeirri niðurstöðu að ógilda bæri heimild Umhverfisstofnunar til breytinga á tilteknu vatnshloti vegna fyrirhugaðrar gerðar Hvammsvirkjunar í Þjórsá. Dómurinn taldi a-lið 1. mgr. 18. gr. laga nr. 36/2011 ekki fela í sér fullnægjandi lagastoð fyrir breytingunum en því til stuðnings var einkum vísað til breytingartillögu umhverfisnefndar Alþingis við frumvarp til laganna. Tillagan var talin benda til þess að löggjafinn hefði með skýrum og ótvíræðum hætti undanskilið vatnsaflsvirkjanir frá þeirri heimild sem ákvæðið felur í sér. Í kjölfarið birtist grein í Tímariti Lögréttu Selecta eftir dr. Hafstein Dan Kristjánsson[7] þar sem hann færði rök fyrir því að mögulegt hefði verið að ganga lengra í því skyni að skýra ákvæðið til samræmis við EES-rétt, þ.e. vatnastjórnunartilskipun ESB, en samsvarandi ákvæði tilskipunarinnar nær til vatnsaflsvirkjana.

Til að kanna getu þeirra innlendu og erlendu gervigreindarforrita sem eru íslenskum lögfræðingum aðgengileg um þessar mundir voru nokkur þeirra „beðin“ um að rýna dóminn. Það er skemmst frá því að segja að í besta falli skiluðu forritin andlausri og yfirborðskenndri samantekt um helstu niðurstöður dómsins og raunar sluppu fæst þeirra sómasamlega frá því verkefni. Ekkert gat brugðist með vitrænum hætti við fyrirspurn um það hvort dómurinn samrýmdist meginreglum EES-réttar, jafnvel þótt þeim væri „hjálpað af stað“, t.d. með umræðum um 18. gr. laga nr. 36/2011 og vatnastjórnunartilskipun ESB. Niðurstöður rannsóknarinnar koma ekki á óvart enda byggir gervi- eða spunagreind sem fyrr segir ekki á raunverulegri eða sjálfstæðri hugsun.

Eflaust kann einhver að ætla að hér hafi ósanngjarnt verkefni verið lagt fyrir gervigreindina. Dómurinn er jú langur, eða um 100 blaðsíður, og undirliggjandi álitaefnin tiltölulega flókin. Hér verður þó að hafa í huga að gervigreindin er sérstaklega hönnuð til að melta gríðarlegt magn af texta. Forritið ChatGPT var t.d. matað á um 300 milljörðum orða.[8] Þeir sem markaðssetja vörur af þessu tagi, m.a. til íslenskra notenda, leggja enn fremur sérstaka áherslu á getu þeirra til að annast lögfræðilega rannsóknarvinnu og skilja aðalatriði frá aukaatriðum. Notandi sem hefði treyst á gervigreind til að rýna dóm Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. E-2457/2024 þegar þetta er ritað hefði hins vegar farið á mis við öll helstu lagalegu álitaefnin sem dómurinn gefur tilefni til að kanna.

4 Takmörk aðkomu tölvuforrita að mannlegri ákvarðanatöku

Sögubækurnar eru barmafullar af dæmum um mistæka spámenn sem farist hefur illa að álykta um áhrif yfirvofandi tækniframfara. Lögmál sem kennt er við bandaríska vísindamanninn Roy Amara útleggst einhvern veginn þannig að mannkyninu hætti til að ofmeta áhrif tæknibyltinga til skemmri tíma litið en vanmeta áhrifin til lengri tíma. Með hliðsjón af þessu má spyrja hvort það sé ekki allt eins líklegt að á næstu árum eða áratugum verði örar framfarir í gervigreind sem leiði til þess að forritin verði á endanum fær um að setja fram gagnrýni á niðurstöður dómstóla á pari við færustu lögfræðinga landsins, eða jafnvel semja niðurstöðurnar eða lögin sjálf af eigin rammleik?

Fyrst er rétt að taka fram að slík forrit verða að minnsta kosti ekki til nema með því að mata þau fyrst á miklu magni lögfræðilegra greininga úr íslensku réttarumhverfi. Miðað við t.d. fjölda ritrýndra fræðigreina sem birtist á ári hverju á Íslandi verður að telja ólíklegt að það sé innan seilingar í náinni framtíð. En jafnvel þótt við gefum okkur að unnt væri að hanna forrit sem væri fært um að líkja, með sannfærandi hætti og í samræmi við hina hefðbundnu lagalegu aðferð, eftir texta á borð við t.d. dóm Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. E-2457/2024 eða grein Hafsteins, væri fjarstæðukennt að líta svo á að forritið kæmi á einhvern hátt í stað dómarans eða fræðimannsins. Þvert á móti væri afrakstur vinnu þeirra tveggja forsenda þess að forritið liti yfirhöfuð dagsins ljós. Gervigreindin þrífst þannig á mannlegri tjáningu en ekki öfugt.

Í annan stað verður að leggja áherslu á að lögin eru bæði samfélagslegt og mannlægt fyrirbæri, rétt eins og skáklistin. Í umræðunni um gervigreind hættir mönnum hins vegar til þess að einblína á þá staðreynd að með lögum er jafnan stefnt að því að koma upp rökbundnu kerfi reglna sem gilda skuli í samfélaginu, ekki ósvipuðu leikreglunum í skák. Út frá þessari staðreynd mætti álykta að lagakerfið sé eins konar forritunarkóði og stærðfræðileg rökfesta tölvuforrita geti því nýst við ákvarðanatöku innan þess. Jafnvel geti köld rökhyggja tölvunnar orðið til þess að vinna bug á innbyggðum fordómum og kreddum lögfræðinga og stjórnmálamanna af holdi og blóði. Þátttaka gervigreindar í lagasmíð og lagaframkvæmd geti því verið réttlætismál.

Staðreyndin er hins vegar sú að spuna- og gervigreindarforrit eru ekki búin þeim kostum sem nauðsynlegir eru til að taka þátt í þessum verkefnum. Áður er rakið að þau hafa ekki til að bera sjálfstæða hugsun, skoðanir, langanir, vilja eða tilfinningar og enga getu til að þekkja sannindi frá ósannindum, rétt frá röngu, gott frá illu. Hins vegar er auðveldlega hægt að forrita þau eða fóðra þau á gögnum sem leiðir til þess að þau skili texta um hvaða afstöðu sem er. Forritin búa með öðrum orðum hvorki yfir siðferði né dómgreind umfram það sem „smitast“ í afurðirnar frá þeim manngerðu verkum sem forritin eru mötuð á og fyrirmælum skapara þeirra. Forritin geta því augljóslega aldrei skilið hvað felst í því að vera manneskja af holdi og blóði sem býr í samfélagi við aðrar slíkar, bundin af lögum sem samfélagið hefur sett sér. Þessi skilningur er hins vegar nauðsynlegur til þátttöku í lagakerfinu sem felur í sér annað og meira en forritunarkóða sem byggir á formlegri rökfræði.

Vitaskuld er tæknilega mögulegt að komast að niðurstöðu um lagaleg eða jafnvel siðferðileg álitaefni með því að láta tölvuforrit velja hana. Sú niðurstaða verður hins vegar aldrei lagaleg eða siðferðileg í eðli sínu. Þegar betur er að gáð eiga slíkar aðferðir til að skera úr um rétt eða rangt, sýknu eða sakfellingu o.s.frv., meira skylt við það að kasta upp peningi en að beita mannlegri dómgreind.[9] Slembilukka kann jafnvel að vera skárri kostur en gervigreind til að taka slíkar ákvarðanir þar sem forritin erfa og jafnvel ýkja ýmsa fordóma sem er að finna í efninu sem þau hafa verið þjálfuð á.[10] Við þetta bætist að gervigreindarforrit hafa verið kallaðir svartir kassar (e. black boxes) þar sem yfirleitt er ómögulegt að komast að því hvernig þau komust að tiltekinni niðurstöðu eða hvers vegna þau skiluðu þeirri afurð sem raunin varð en ekki einhverri annarri.[11]

Hér ber einnig að undirstrika að það skiptir engu máli hversu vel tekst til að láta forritin sýnast hafa til að bera einhverja eða jafnvel alla þá mannlegu eiginleika sem nauðsynlegir eru til að komast að lagalegri niðurstöðu, t.d. með því að mata þau á „æskilegu“ efni eða tryggja með öðrum hætti að þau skili texta sem er fremur í samræmi við réttlætiskennd notandans eða ríkjandi lagaviðhorf. Það er eðlismunur á því að komast að lagalegri eða siðferðilegri niðurstöðu með mannlegri dómgreind annars vegar og því að líkja eftir slíkri niðurstöðu hins vegar. Bilið þar á milli verður ekki brúað með því að eftirlíkingin verði meira sannfærandi.

5 Lokaorð

Að mati höfundar leiða eiginleikar tölvuforrita, eða öllu heldur skortur þar á, til þess að það er með öllu útilokað að útvista til þeirra verkefnum á borð við að semja leikreglur mannlegs samfélags eða skera úr um deilumál sem rísa um þær. Tölvuforrit geta enga efnislega aðkomu haft að ályktunum um lög og lögfræði. Þessi niðurstaða er jafnframt óháð því hversu sannfærandi eða rökföstum textum þau munu geta skilað notendum í framtíðinni.

Á hinn bóginn er það auðvitað bæði sjálfsagt og eðlilegt að styðjast við hvers konar tækni til að létta mannfólkinu lífið. Gervi- og spunagreind getur vafalaust nýst lögfræðingum tæknilega á margvíslegan hátt og þá fyrst og fremst við þau verkefni sem áður voru nefnd, þ.e. heimildaleit, vélritun, villuleit, gerð samantekta, þýðingar o.þ.h. Að þessu leyti er þessi nýja tækni ekki frábrugðin öðrum tölvuforritum sem hafa aðstoðað lögfræðinga í áratugi, svo sem hinu hálfrar aldar gamla WestLaw, eða internetinu sjálfu sem hefur gjörbreytt starfsumhverfi lögfræðinga á sama tímabili. Þessi verkfæri mega hins vegar ekki verða til þess að menn missi sjónar á kjarnahlutverki lögfræðinga í samfélaginu, sem felur í sér beitingu mannlegrar dómgreindar, eða þeir glati þeirri færni sem er nauðsynleg til að sinna því hlutverki.

Framfarir á sviði gervigreindar munu vafalaust leiða til þess að ekki verður hægt að byggja starfsferil sem íslenskur lögfræðingur á því að kunna að leita í lagasafninu á vef Alþingis, finna fordæmi í dómasafni Hæstaréttar eða þekkja helstu kæruleiðir í stjórnsýslunni. Í náinni framtíð mun almenningur hafa aðgang að forritum sem verða fær um að sinna slíkum verkefnum. Áfram verður hins vegar eftirspurn eftir lögfræðingum sem búa yfir góðri dómgreind og skarpri ályktunarhæfni. Þessar tækniframfarir ættu því að verða okkur hvatning til að rækta hæfileika okkar til að iðka lögfræðina en ekki afsökun til að slá slöku við í þeim efnum.

 

Heimildaskrá

Adrian de Wynter, Xun Wang, Alex Sokolov, Qilong Gu og Si-Qing Chen: „An evaluation on large language model outputs: Discourse and memorization“. Natural Language Processing Journal, 4. árg. 2023. Greinin er aðgengileg á vefnum: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2949719123000213

Alex Hughes: „ChatGPT: Everything you need to know about OpenAI‘s GPT-4 tool“. Science Focus, september 2023. Greinin er aðgengileg á vefnum:  https://www.sciencefocus.com/future-technology/gpt-3

David Uriel Socol de la Osa og Nydia Remolina: „Artificial intelligence at the bench: Legal and ethical challenges of informing – or misinforming – judicial decision-making through generative AI“. Data and Policy, 6. árg. 2024. Greinin er aðgengileg á vefnum: https://www.cambridge.org/core/journals/data-and-policy/article/artificial-intelligence-at-the-bench-legal-and-ethical-challenges-of-informingor-misinformingjudicial-decisionmaking-through-generative-ai/D1989AC5C81FB67A5FABB552D3831E46

Groupe de travail sur la réforme du droit français de l‘arbitrage: Rapport et propositions de réforme, mars 2025. Skýrslan er aðgengileg á vefnum: https://www.justice.gouv.fr/sites/default/files/2025-03/rapport_2025_arbitrage.pdf

Dr. Hafsteinn Dan Kristjánsson: „Hvammsvirkjunarmálið. Hversu sannfærandi er lagatúlkun héraðsdóms?“ Tímarit Lögréttu Selecta, 21. janúar 2025. Greinin er aðgengileg á vefnum:  https://www.timaritlogrettu.is/selecta/Z49tNhEAACIAPz9W

Margeir Pétursson: „Kasparov aftur gegn ofurtölvu IBM“. Morgunblaðið, 27. apríl 1997. Greinin er aðgengileg á vefnum: https://timarit.is/page/1877612

Sandra Wachter, Brent Mittelstadt og Chris Russell: „Why fairness cannot be automated: Bridging the gap between EU non-discrimination law and AI“. Computer Law and Security Review, 41. árg. 2021. Greinin er aðgengileg á vefnum: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0267364921000406

Sara Merken: „Lawyers in Walmart lawsuit admit AI “hallucinated” case citations.“ Reuters, 10. febrúar 2025. Greinin er aðgengileg á vefnum:   https://www.reuters.com/legal/legalindustry/lawyers-walmart-lawsuit-admit-ai-hallucinated-case-citations-2025-02-10/


Eftirmálsgreinar

[1] Greinin byggir að hluta á fyrirlestrum sem höfundur hefur flutt fyrir laganema í almennri lögfræði við Háskóla Íslands og aðferðafræði við Háskólann á Bifröst og erindi sem höfundur flutti á Dómstóladeginum 26. september 2025.

[2] Sjá grein Morgunblaðsins: Margeir Pétursson: „Kasparov aftur gegn ofurtölvu IBM“ (1997), bls. 19.

[3] Í rannsókn sem birtist í september 2023 voru textar frá níu mállíkönum t.d. kannaðir og fundust staðreyndavillur í rúmlega 46% afurðanna en að auki rökvillur og annars konar annmarkar í stórum hluta þeirra. Adrian de Wynter o.fl.: „An evaluation on large language model outputs: Discourse and memorization“. Natural Language Processing Journal, (2003).

[4] Socol de la Osa og Remolina: „Artificial intelligence at the bench: Legal and ethical challenges of informing – or misinforming – judicial decision-making through generative AI“ (2024), bls. 7.

[5] Sara Merken: „Lawyers in Walmart lawsuit admit AI “hallucinated” case citations“ (2025).

[6] Socol de la Osa og Remolina: „Artificial intelligence at the bench: Legal and ethical challenges of informing – or misinforming – judicial decision-making through generative AI“ (2024), bls. 13.

[7] Dr. Hafsteinn Dan Kristjánsson: „Hvammsvirkjunarmálið. Hversu sannfærandi er lagatúlkun héraðsdóms?“ (2025).

[8] „ChatGPT: Everything you need to know about OpenAI‘s GPT-4 tool“ (2023).

[9] Sjá í þessu sambandi t.d. nýlegar tillögur starfshóps á vegum franska dómsmálaráðuneytisins um nýja löggjöf um gerðardóma en ein af grunnforsendum starfshópsins er krafan um að dómarar séu af holdi og blóði (fr. des personnes physiques). Í skýrslu starfshópsins kemur fram að þótt framfarir á sviði gervigreindar séu áhugaverðar leggi starfshópurinn áherslu á hinn mannlæga þátt réttlætishugtaksins. Rapport et propositions de réforme (2025), bls. 51-52.

[10] Sjá t.d. Wachter, Mittelstadt og Russell: „Why fairness cannot be automated: Bridging the gap between EU non-discrimination law and AI“ (2021).

[11] Socol de la Osa og Remolina: „Artificial intelligence at the bench: Legal and ethical challenges of informing – or misinforming – judicial decision-making through generative AI“ (2024), bls. 5.


Þýðing verðtryggingar í verksamningum: Ályktanir af dómi Hæstaréttar í máli nr. 7/2025*

Eftir Gunnar Atla Gunnarsson, lögmann og aðjúnkt við lagadeild Háskóla Íslands, og Víði Smára Petersen, prófessor við lagadeild Háskóla Íslands.

*Grein þessi hefur verið ritrýnd og staðist þær fræðilegu kröfur sem gerðar eru samkvæmt reglum Vefrits Úlfljóts.

Efnisyfirlit

1 Inngangur
2 Um verðtryggingu í verksamningum
3 Grein 5.1.13 í ÍST 30:2012 og fyrri dómar Hæstaréttar
4 Niðurstaða Hæstaréttar í máli nr. 7/2025 (tvöföldun Reykjanesbrautar)
5 Hvaða þýðingu hefur niðurstaða Hæstaréttar?
Heimildaskrá


Ágrip  

Hinn 2. júlí 2025 féll í Hæstarétti dómur í máli nr. 7/2025 þar sem Vegagerðin var sýknuð af kröfum Ístaks hf., en kröfurnar áttu rætur að rekja til verksamnings aðilanna frá 3. maí 2019 um breikkun á hluta Reykjanesbrautar. Málið varðaði einkum skýringu á grein 5.1.13 í ÍST 30:2012 og hefur niðurstaðan ríkt fordæmisgildi um þýðingu verðtryggingar í verksamningum og þá áhættu sem getur verið fólgin í slíkri tryggingu. Í þessari grein er fjallað um niðurstöðu dómsins og þær þýðingarmiklu ályktanir sem má draga af henni.  

Abstract

In the Supreme Court‘s decision in case no. 7/2025, from 2 July 2025, the Icelandic Road and Coastal Administration was acquitted of the claims of Ístak hf., which were based on the parties’ construction contract from May 3, 2019 for the widening of a section of Reykjanesbraut. The case concerned in particular the interpretation of Article 5.1.13 of ÍST 30:2012, the Icelandic standard form contract. The judgment is an important precedent on the significance of indexation in construction contracts and the risks that may be inherent in such insurance. This paper discusses the decision and the important conclusions that can be drawn from it.


1 Inngangur

Í kjölfar útboðs gerðu aðilar málsins, Vegagerðin sem verkkaupi og Ístak sem verktaki, með sér verksamning 3. maí 2019 um tvöföldun Reykjanesbrautar á milli Kaldárselsvegar og Krýsuvíkurvegar. Í útboðslýsingu, sem var hluti verksamningsins, var kveðið á um að íslenski staðallinn ÍST 30:2012 gilti um útboðið og verkframkvæmdina. ÍST 30 er gefinn út af Staðlaráði Íslands og hefur að geyma almenna útboðs- og samningsskilmála um verkframkvæmdir. Staðallinn kom fyrst út árið 1969 og 6. útgáfan frá 2012 er sú nýjasta. Í útboðslýsingunni var einnig mælt fyrir um greiðslur og verðlagsákvæði. Þar kom fram að reikningar yrðu verðbættir miðað við byggingarvísitölu, reiknaðri af Hagstofu Íslands, en grunnviðmið vísitölunnar var febrúar 2019, þegar hún var 142,1 stig. Einingarverð í tilboði verktaka áttu að taka breytingum miðað við þróun vísitölunnar en þó þannig að verðbætur féllu niður ef vísitalan yrði lægri en 142,1 stig á viðkomandi tíma.

Hinn 30. mars 2020 samþykkti Alþingi lög nr. 25/2020 um breytingu á ýmsum lögum til að mæta efnahagslegum áhrifum heimsfaraldurs kórónuveiru. Með 7. gr. laganna voru gerðar tímabundnar breytingar á ákvæðum laga nr. 50/1998 um virðisaukaskatt, en samkvæmt ákvæðinu bar að endurgreiða byggjendum íbúðar- og frístundahúsnæðis 100% þess virðisaukaskatts sem þeir hefðu greitt af vinnu á byggingarstað eða vegna hönnunar eða eftirlits á tímabilinu 1. mars til og með 31. desember 2020.

Samkvæmt matsgerðum dómkvadds manns sem Ístak aflaði undir rekstri málsins lækkaði byggingarvísitalan um 2,8% en hefði hækkað um 0,3% hefði ekki komið til setningar laganna. Þessi niðurstaða matsmannsins var óumdeild í málinu. Leiddi þetta til þess að verðbætur til Ístaks og þar með heildarendurgjald samkvæmt verksamningnum varð lægra en ella, eða sem nam um 32 milljón krónum. Heildarfjárhæð samningsins (án verðbóta) var rúmir 2,1 milljarðar króna, þannig að verðbæturnar sem Ístak fór á mis við námu aðeins um 1% af verklaunum fyrirtækisins.

Ístak höfðaði mál gegn Vegagerðinni og hélt því fram að Vegagerðinni bæri að bæta sér þennan mun, þannig að miða ætti verklaun við vísitölu byggingarkostnaðar án áhrifa þessara lagabreytinga á vísitöluna. Krafa Ístaks var einkum reist á grein 5.1.13 í ÍST 30:2012 en einnig var byggt á reglum samningaréttar um brostnar forsendur, 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga svo og reglum um óréttmæta auðgun.

Orða mætti sakarefni málsins á eftirfarandi hátt: Á það að hafa áhrif á verklaun og/eða verðbætur til handa verktaka ef lagabreytingar leiða til breytinga á byggingarvísitölu? Í þessari grein verður sjónum aðeins beint að niðurstöðu Hæstaréttar um beitingu á grein 5.1.13 í ÍST 30:2012, þar sem forsendur réttarins um það atriði hafa ríkt fordæmisgildi á sviði verktakaréttar, á meðan niðurstaðan um aðrar málsástæður var atviksbundnari.

Greinin verður byggð upp með þeim hætti að fyrst verður fjallað almennt um verðtryggingu í verksamningum í kafla 2. Síðan verður í kafla 3 vikið að grein 5.1.13 í núgildandi ÍST 30 og fyrri fordæmum Hæstaréttar um beitingu sambærilegs ákvæðis í eldri útgáfum staðalsins. Í kafla 4 verða forsendur Hæstaréttar í H 7/2025 (tvöföldun Reykjanesbrautar) raktar með ítarlegum hætti. Loks verður í kafla 5 fjallað um þær ályktanir sem má draga af niðurstöðu réttarins og bent á atriði sem þarfnast athugunar við yfirstandandi vinnu við endurskoðun á ÍST 30. 

2 Um verðtryggingu í verksamningum

ÍST 30 gerir ekki sérstaklega ráð fyrir því að verklaun séu verðbætt með tiltekinni vísitölu.[1] Almenna reglan er því sú að verklaunin fylgja ekki verðlagsþróun, nema samið sé sérstaklega um það.[2] Þær sérstöku aðstæður geta þó komið upp að ósanngjarnt sé fyrir verkkaupa að bera fyrir sig að samningur verðbætist ekki ef verulegar hækkanir verða á aðföngum og launum sem ómögulegt var að sjá fyrir, sbr. einkum H 542/2010 (Álftaneslaug).[3] 

Afar algengt er að verksamningar, einkum í tilviki meiriháttar mannvirkjaframkvæmda sem taka talsverðan tíma, séu verðbættir.[4] Tilgangurinn með vísitölubindingu er að draga úr áhættu, einkum verktaka, af verð- og launabreytingum. Það getur verið afar íþyngjandi fyrir hann að taka á sig alla áhættuna af verðhækkunum, sérstaklega í lengri verkum. Það er því oft sanngjörn skipting á áhættunni að verðbæta verklaunin.

Algengast er í því skyni að byggingarvísitala sé notuð, sem reiknuð er af Hagstofu Íslands, en einnig þekkist að nota vísitölu neysluverðs.[5] Það er aftur á móti ekki almenn framkvæmd hér á landi að styðjast við sérhæfðari vísitölur, t.d. að einingarverð stáls sé bætt með sérstakri stálvísitölu, steypa með steypuvísitölu o.s.frv.

Aðilar verksamnings, einkum verktakar, taka á sig mikla áhættu með því að styðjast við almenna vísitölu eins og byggingarvísitölu. Byggingarvísitalan er reiknuð miðað við sérstakt „vísitöluhús“ sem er „18 íbúða svalagangshús á höfuðborgarsvæðinu.“[6] Vísitalan er síðan uppfærð miðað við hækkun eða lækkun kostnaðar af því að reisa umrætt vísitöluhús. Hún kann því að vera ágætis meðalmælikvarði þegar byggð eru íbúðahús eða annað þvíumlíkt, en á illa við sérhæfðari verkefni, eins og t.d. brúarsmíði, þar sem stál er ráðandi efni. Hækkun eða lækkun byggingarvísitölunnar getur í slíkum tilvikum verið fjarri þeim raunverulegu verðlagsbreytingum sem verða á verktímanum.

Á þetta hefur Hæstiréttur bent t.d. í H 392/2011 (Hellisheiðarvirkjun), sem varðaði flókið verk og voru verklaun tengd byggingarvísitölu Hagstofu Íslands. Hélt verktakinn því fram að hann ætti að fá viðbótargreiðslu vegna lækkunar vísitölunnar á verktímanum. Hæstiréttur hafnaði kröfunni og vísaði m.a. til þess að byggingarvísitalan tæki „ekkert mið af kostnaði af framkvæmd verks af þeim toga, sem [verktaki] tók að sér fyrir [verkkaupa], heldur af smíð íbúðarhúsnæðis, þar sem kostnaðarþættir geta verið af allt öðrum meiði.“ Með því að nota byggingarvísitöluna, þrátt fyrir þetta, væri ljóst að „báðir aðilarnir [tóku] augljósa áhættu af því að atriði, sem á engan hátt tengdust framkvæmd þessa verks, gætu haft áhrif á endurgjald fyrir það.“[7]

3 Grein 5.1.13 í ÍST 30:2012 og fyrri dómar Hæstaréttar

Ákvæði sambærilegt grein 5.1.13 í ÍST 30 hefur verið í staðlinum frá árinu 1988, sbr. grein 32.12 í 3. útgáfu hans það ár. Greinin hélst óbreytt þar til í 5. útgáfu hans árið 2003, en var færð í grein 31.12. Hún tók síðan nokkrum breytingum í núgildandi útgáfu í ÍST 30:2012. Greinin í eldri útgáfum staðalsins hljóðaði svo:

„Báðir aðilar geta krafist breytinga á samningsfjárhæð ef fram koma á samningstímabilinu breytingar á lögum og/eða almennum stjórnvaldsyfirmælum er hafa áhrif á kostnað sem reglur um verðbreytingar í samningi endurspegla ekki.“

Greinin er svohljóðandi í núgildandi staðli (áherslur höfunda):

„Báðir aðilar geta krafist breytinga á samningsfjárhæð ef fram koma á samningstímabilinu breytingar á lögum, almennum stjórnvaldsfyrirmælum eða aðrar breytingar er hafa áhrif á kostnað verktaka eða verkkaupa, til hækkunar eða lækkunar sem reglur um verðbreytingar í samningi endurspegla ekki.“

Eins og Hæstiréttur rekur í H 7/2025 (tvöföldun Reykjanesbrautar), sbr. lið 30, er nánar tiltekið tvenns konar munur á orðalagi ákvæðisins á milli útgáfa og hafa þær verið feitletraðar hér áður. Annars vegar eru ekki aðeins tilgreind lög og almenn stjórnvaldsfyrirmæli heldur einnig „aðrar breytingar er hafa áhrif á kostnað.“ Þetta atriði hafði í sjálfu sér ekki þýðingu fyrir úrlausn málsins, þar sem deilt var um hvort lagabreyting ætti að hafa áhrif á verklaun, en slíkar breytingar gátu fallið undir bæði eldri og yngri útgáfu ákvæðisins. Hins vegar var sá munur á ákvæðunum að samkvæmt orðalagi greinar 5.1.13 í ÍST 30:2012 getur breyting á kostnaði beggja aðila, þ.m.t. verkkaupa, hvort heldur er til hækkun eða lækkunar, einnig lagt grunn að kröfu um breytingu á samningsfjárhæð.

Í H 7/2025 (tvöföldun Reykjanesbrautar) reyndi í fyrsta skipti á grein 5.1.13 í ÍST 30:2012 eftir áðurgreindar breytingar frá fyrri útgáfu. Hins vegar hafði ágreiningur um inntak greinar 31.12 í ÍST 30:2003 nokkrum sinnum komið til kasta réttarins. Helstu fordæmin í því tilliti eru þrír dómar sem allir voru kveðnir upp sama dag, 7. júní 2012, nánar tiltekið H 417/2011 (Óshlíðargöng), H 392/2011 (Hellisheiðarvirkjun) og H 393/2011 (fráveitukerfi). Í öllum þremur málunum laut ágreiningur aðila að kröfu verktaka um viðbótargreiðslu úr hendi verkkaupa á grundvelli greinar 31.12 í ÍST 30:2003 vegna lækkunar byggingarvísitölu Hagstofu Íslands í kjölfar breytinga á lagaákvæðum um endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna byggingar íbúðarhúsnæðis. Breytingin hafði áhrif á verðbætur verktakanna og leiddi af þeim ástæðum til lækkunar heildarverklauna þótt kostnaður þeirra af verki hefði ekki lækkað. Svo sem rakið er í niðurstöðu Hæstaréttar í H 7/2025 (tvöföldun Reykjanesbrautar) segir eftirfarandi í forsendum dóms í máli nr. 392/2011, en sams konar ummæli er jafnframt að finna í hinum tveimur dómunum, um áðurnefnda grein 31.12:

„Framangreint ákvæði í grein 31.12 í ÍST 30 hefur að geyma sérreglu um heimild verktaka eða verkkaupa til að krefjast breytinga á fjárhæð verklauna ef breytingar verða á verktímanum á lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum, sem hafa áhrif á kostnað án þess að þeirra gæti í þeim verðlagsmæli, sem kann að hafa verið samið um að láta verklaunin fylgja. Eftir efni ákvæðisins getur það eingöngu tekið til þeirra aðstæðna að breyting á lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum hafi áhrif á „kostnað“, sem hlýtur eðli máls samkvæmt að vera kostnaður verktaka af því að leysa verk af hendi. Fyrirmæli 2. gr. laga nr. 10/2009 höfðu engin áhrif á kostnað stefnda af framkvæmd verksins fyrir áfrýjanda, svo sem kom fram í áðurgreindri bókun stefnda á verkfundi 9. júní 2009, heldur eingöngu á vísitölu byggingarkostnaðar, sem réði aftur fjárhæð verklauna. Þegar af þessum sökum getur þetta ákvæði ekki átt hér við.“

Niðurstaða Hæstaréttar var því í öllum þremur málunum að sýkna verkkaupa af kröfu verktaka.

Í H 10/2019 (Vaðlaheiðargöng) voru atvik með þeim hætti að Ó sf. sem verktaki og V hf. sem verkkaupi gerðu verksamning um gerð Vaðlaheiðarganga o.fl. Að kröfu V hf. lækkaði Ó sf. reikninga sína um 1,2% á tilteknu tímabili vegna lækkunar á virðisaukaskattshlutfalli úr 25,5% í 24%. Deila aðila snerist um hvort og þá að hve miklu leyti lækkun virðisaukaskatts ætti að leiða til lækkunar á umsömdum einingarverðum verksamnings þeirra sem hefðu verið ákvörðuð að meðtöldum virðisaukaskatti og verðbætt með vísitölu byggingarkostnaðar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að grein 31.12 í ÍST 30:2003 kvæði skýrt á um að báðir samningsaðilar gætu krafist breytinga á samningsfjárhæð í kjölfar breytinga á lögum og/eða almennum stjórnvaldsfyrirmælum. Því yrði ekki önnur ályktun dregin af ákvæðinu en að það tæki jafnt til hækkunar og lækkunar á kostnaði verktaka við verk. Samkvæmt því gat lækkun virðisaukaskatts úr 25,5% í 24% haft áhrif á „kostnað“ við verkið samkvæmt grein staðalsins þó þannig að einungis skyldi líta til þess hvaða áhrif lækkunin hefði á kostnað „sem reglur um verðbreytingar í samningi endurspegla ekki“, eins og segir í lokaorðum greinarinnar. Bar V hf. sem verktaka að færa sönnur á kostnaðarbreytingar við verkið að gættum áhrifum skattbreytingarinnar á verðbótaákvæði samnings aðila. Þá segir í dómi réttarins:

„Eins áður segir voru reikningar aðaláfrýjanda lækkaðir um 1,2% vegna beinna áhrifa lækkunar virðisaukaskatts úr 25,5% í 24% eða um 52.533.838 krónur. Að öllu framanrituðu virtu kemur það atriði eitt til skoðunar við mat á breytingum á kostnaði að gættum lokaorðum greinar 31.12 í ÍST 30, en ekki breytingar sem urðu á öðrum sköttum og gjöldum 1. janúar 2015.“

Niðurstaða Hæstaréttar var því að heildaráhrif skattbreytinganna til hags fyrir Ó sf. hefði numið 13.989.939 krónum og var sú fjárhæð dregin frá dómkröfu félagsins.[8]

4 Niðurstaða Hæstaréttar í máli nr. 7/2025 (tvöföldun Reykjanesbrautar)

Af dómi Hæstaréttar má ráða að við túlkun réttarins var sjónarhornið á grein 5.1.13 í ÍST 30:2012 þrengt á tvo vegu. Annars vegar hvort breyting á byggingarvísitölunni, og þar með verðbótum, sé lækkun á kostnaði verkkaupa sem beri að bæta verktaka. Í því fólst að ekki kom til úrlausnar fyrir réttinum hvort þessi breyting væri „kostnaður verktaka“ í ljósi þess að það var óumdeilt að hún hafði engin áhrif á raunverulegan kostnað Ístaks sem verktaka vegna verksins, sbr. lið 28 í dóminum. Hins vegar kom ekki til úrlausnar hvort þessi breyting á byggingarvísitölunni gæti fallið undir „aðrar breytingar“ sem höfðu áhrif á kostnað í skilningi greinar 5.1.13 í ÍST 30:2012 í ljósi þess að um lagabreytingu hefði verið að ræða, sbr. lið 30 í dóminum.

Með vísan til dóma Hæstaréttar í fyrrnefndum málum nr. 392/2011, 393/2011 og 417/2011 sló rétturinn því föstu að grein 5.1.13 í ÍST 30:2012 feli í sér sérreglu sem geti einungis tekið til þeirra aðstæðna að breyting á lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum hafi áhrif á „kostnað“, hvort heldur verktaka eða verkkaupa. Ljóst væri að þessi „kostnaður verktaka“ væri kostnaður hans af því að leysa verk af hendi, svo sem með nauðsynlegum efniskaupum og greiðslu launa. Breyting á þeirri vísitölu sem vísað er til í verðbótaákvæði verksamnings gæti því ekki fallið undir þann kostnað í skilningi greinarinnar. Hins vegar kæmi til úrlausnar sú málsástæða Ístaks að undir kostnað verkkaupa falli einnig umsamdar verðbætur á verklaun.

Þá kom fram að við nánari túlkun greinar 5.1.13 í ÍST 30:2012 væri ekki til að dreifa gögnum um hvað geti fallið undir „kostnað verkkaupa“ samkvæmt orðum hennar. Samkvæmt meginreglum samningaréttar yrði því að túlka ákvæðið í samræmi við orðalag þess að teknu tilliti til efnis og markmiða verksamningsins. Þá segir í lið 34 í dómi réttarins:

„Í því tilliti er fyrst til þess að líta að með samningi sínum 3. maí 2019 sömdu aðilar um ákveðna fjárhæð fyrir það verk sem áfrýjandi tók að sér að vinna fyrir stefnda. Í annan stað sömdu þeir um að sú fjárhæð skyldi taka breytingum til samræmis við byggingarvísitölu, þó þannig að aldrei yrði miðað við lægri vísitölu en reiknuð var fyrir febrúar 2019 þegar verkið var boðið út. Í þriðja lagi gat fyrrnefnd grein 5.1.13 í ÍST 30:2012 samkvæmt lokaorðum sínum aðeins komið til álita ef þessi regla samningsins um verðbreytingar, það er verðbætur á útgefna reikninga samkvæmt byggingarvísitölu, endurspeglaði ekki þau áhrif sem lagabreyting hefði á kostnað verkkaupa.“

Enn fremur kom fram að samkvæmt þessu gerði grein 5.1.13 í ÍST 30:2012 ráð fyrir því að tekin væri afstaða til þess hverju sinni hvort áhrif tiltekinnar lagabreytingar á kostnað verkkaupa endurspeglaðist í þeim verðmæli sem aðilar hefðu komið sér saman um að láta verklaun fylgja og þá eftir atvikum að hvaða marki. Niðurstaða réttarins var því eftirfarandi í liðum 36 og 37:

„Ljóst er að fyrirmæli laga nr. 25/2020 höfðu engin áhrif á þá samningsfjárhæð sem aðilar sömdu um heldur eingöngu vísitölu byggingarkostnaðar sem aftur réð verðbótum og þar með endanlegum verklaunum. Þær verðbætur sem stefndi þurfti að greiða á umsamin verklaun til áfrýjanda urðu vissulega lægri en þær hefðu ella orðið vegna áhrifa laganna á útreikning byggingarvísitölu. Breytingar á heildarendurgjaldi fyrir verkið og þar með kostnaði stefnda endurspegluðust hins vegar eðli málsins samkvæmt í þeim verðmæli sem aðilar höfðu komið sér saman um og áður er gerð grein fyrir. Getur það ekki samrýmst þessu efnislega inntaki greinar 5.1.13 í ÍST 30:2012 að breytingar á forsendum slíks verðmælis feli sjálfkrafa í sér breytingu á kostnaði verkkaupa í skilningi greinarinnar.

Samkvæmt þessu samræmist málatilbúnaður áfrýjanda ekki orðalagi og efnislegu inntaki greinar 5.1.13 í ÍST 30:2012. Verður því ekki fallist á kröfu hans á þeim grunni að hún veiti heimild til hækkunar verklauna í því tilviki sem hér um ræðir.”

5 Hvaða þýðingu hefur niðurstaða Hæstaréttar?

Af orðalagi greinar 5.1.13 í ÍST 30:2012 og dómi Hæstaréttar í H 7/2025 (tvöföldun Reykjanesbrautar) má ráða að túlka verði ákvæðið þannig að þrjú skilyrði séu fyrir beitingu þess. Í fyrsta lagi verður sá sem vill knýja fram hækkun eða lækkun á verklaunum að sýna fram á að lög, stjórnvaldsfyrirmæli eða „aðrar breytingar“ hafi haft áhrif á hagsmuni viðkomandi. Í öðru lagi verða þessi áhrif að snerta „kostnað“ annaðhvort verktaka eða verkkaupa (hvort sem er til lækkunar eða hækkunar). Að því er varðar kostnað verktaka er ljóst að undir það fellur kostnaður hans af því að leysa verk af hendi, svo sem með nauðsynlegum efniskaupum og greiðslu launa. Í þriðja lagi verða áhrifin að vera umfram það sem verðtrygging nær utan um, þ.e. „reglur um verðbreytingar í samningi“ endurspegla ekki kostnaðarbreytingarnar, eins og það er orðað.

Ljóst var að fyrsta skilyrðið var uppfyllt í málinu, þ.e. sýnt var fram á að lög nr. 25/2020 höfðu áhrif á þróun byggingarvísitölunnar sem leiddi til þess að verklaun til Ístaks urðu lægri en ella. Ekki er þó fyllilega ljóst hvort málið féll á endanum á öðru eða þriðja skilyrðinu. Ístak hélt því fram í málinu að verkkaupi hefði ekki annan kostnað af verkinu en verklaunin og ef breytingin milli útgáfa staðalsins ætti að hafa einhverja þýðingu yrði að túlka ákvæðið þannig að áðurnefnd lög nr. 25/2020 hefðu haft áhrif á verklaun og þar af leiðandi á „kostnað“ verkkaupa. Hæstiréttur virðist að einhverju leyti taka undir þetta sjónarmið í lið 36, sbr. orðalagið um að breytingar hefðu orðið á „heildarendurgjaldi fyrir verkið og þar með kostnaði [Vegagerðar­innar]“. Í lok sömu málsgreinar virðist rétturinn aftur á móti hafna því að skilyrðið um breytingu á kostnaði verkkaupa sé uppfyllt, sbr. eftirfarandi orðalag (áhersla höfunda): „Getur það ekki samrýmst þessu efnislega inntaki greinar 5.1.13 í ÍST 30:2012 að breytingar á forsendum slíks verðmælis feli sjálfkrafa í sér breytingu á kostnaði verkkaupa í skilningi greinarinnar.“ Þessi niðurstaða er fyrst og fremst reist á því að breytingar á heildarendurgjaldi og kostnaði hafi eðli máls samkvæmt endurspeglast í þeim „verðmæli sem aðilar höfðu komið sér saman um“, þ.e. byggingarvísitölunni. Niðurstaðan virðist því aðallega vera reist á því að þriðja skilyrði greinarinnar hafi ekki verið uppfyllt, þ.e. að „reglur um verðbreytingar í samningi“ hafi í reynd endurspeglað kostnaðarbreytingarnar. Í öllu falli virðist annað skilyrðið hafa verið túlkað með hliðsjón af því þriðja. 

Hvað sem þessu líður eru forsendur Hæstaréttar rökréttar og virðast byggja öðrum þræði á ákveðnu sanngirnismati. Ekkert lá fyrir um að lög nr. 25/2020 hefðu haft áhrif á kostnaðarliði hjá Ístaki, heldur vildi verktakafyrirtækið í raun fá hlutdeild í því að verklaun urðu (hlutfallslega lítillega) lægri vegna lagabreytinganna. Ef fallist hefði verið á þennan málatilbúnað er óljóst hver útmörk þeirra áhrifa hefðu orðið, enda má rekja margar kostnaðar- og verðlagsbreytingar, a.m.k. óbeint, til breytinga á lögum og stjórnvaldsfyrirmælum. Þá verður að horfa til þess að grein 5.1.13 í ÍST 30:2012 tekur ekki aðeins til breytinga á lögum og stjórnvaldsfyrirmælum heldur einnig annarra breytinga er hafa áhrif á kostnað. Ef ákvæðið hefði verið túlkað fortakslaust mætti halda því fram að verðtrygging væri því sem næst tilgangslaus, því aðilar gætu fengið breytingu á verklaunum í gegnum áðurnefnda grein 5.1.13 í fjölmörgum tilvikum. Þegar aðilar semja um að nota almenna vísitölu, eins og byggingarvísitölu, fylgir því ávallt áhætta hjá báðum aðilum, líkt og áður greinir og Hæstiréttur áréttar einnig í lið 43 í dóminum. Ekki er hægt að túlka grein 5.1.13 í ÍST 30:2012 þannig að hún komi að öllu leyti í veg fyrir þá áhættu – orðalag ákvæðisins hefði a.m.k. þurft að vera mun afdráttarlausara ef tilgangurinn var að víkja verulega frá grundvallarvenjum verktakaréttar um það efni. Þannig hlýtur að vera ljóst að heimild til beitingar greinar 5.1.13 í ÍST 30:2012 þrengist þegar aðilar semja um verðtryggingu, því ákvæðið gerir beinlínis ráð fyrir að ávallt verði að sanna að reglur um verðbreytingar í samningi endurspegli ekki umræddar kostnaðarbreytingar.

Niðurstaða Hæstaréttar svarar þó ekki í eitt skipti fyrir öll þeim álitamálum sem geta risið varðandi beitingu greinar 5.1.13 í ÍST 30:2012. Í fyrsta lagi er enn óljóst hvaða skilning ber að leggja í orðalag greinarinnar um „aðrar breytingar er áhrif hafa á kostnað“. Er átt við breytingar sem eru sambærilegar lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum, eins og t.d. breytingar á framkvæmd stjórnvalds eða dómstóla, eða nær ákvæðið t.d. til hvers kyns verðlagsbreytinga? Ólíklegt er að orðalagið verði túlkað rúmt, enda gæti það gert verðtryggingu og verðlagsáhættu nánast að engu, sbr. umfjöllun að framan.

Í öðru lagi er ekki afdráttarlaust kveðið upp úr um að breyting á vísitölu geti aldrei fallið undir grein 5.1.13 í ÍST 30:2012. Hæstiréttur segir eingöngu að breyting á vísitölu geti ekki „sjálfkrafa“ falið í sér breytingu á kostnaði verkkaupa í skilningi greinarinnar. Þýðir þetta t.d. að umfangsmeiri breyting vísitölunnar hefði getað virkjað ákvæðið?

Í þriðja lagi, og þessu tengt, er Hæstiréttur ekki afdráttarlaus um hvað geti talist vera kostnaður verkkaupa í skilningi ákvæðisins. Þegar verktaki útvegar efni fyrir verkið er erfitt að sjá fyrir sér hver kostnaður verkkaupa er annar en greiðslur til verktaka. Á ákvæðið þá fyrst og fremst við um breytingar sem hafa með beinum hætti áhrif á samningsfjárhæðina sem aðilar sömdu um (en ekki verðbætur)?[9] Slíkar breytingar hljóta að vera afar óraunhæfar. Þá mætti velta fyrir sér hvort óbeinni áhrif gætu komið til skoðunar, t.d. ef verulegar hækkanir verða á endurgjaldi verkkaupa til ráðgjafa sinna, eins og t.d. eftirlitsmanns eða arkitekta. Þótt slíkur kostnaður sé í nánum tengslum við verkframkvæmdina er erfitt að sjá fyrir sér að sanngjarnt sé að lækka verklaun til verktaka vegna breytinga á samningum við þriðju aðila.

Í fjórða lagi hefur ekki verið leyst úr því hvort grein 5.1.13 í ÍST 30:2012 þýði að áhættan af kostnaðarbreytingum færist alfarið yfir á annan aðilann, eða hvort til greina komi að skipta áhættunni. Með öðrum orðum, ef fallist hefði verið á málatilbúnað Ístaks, hefði fyrirtækið átt að fá kröfu sína, sem nam um 32 milljónum króna, greidda að fullu, eða hefði komið til greina að skipta sparnaði verkkaupa á milli aðila, t.d. þannig að hvor um sig fengi 50%?[10] Í grein 5.1.13 í ÍST 30:2012 er aðeins veitt heimild til breytinga á verklaunum, án þess að tekið sé fram hvort það þýði fortakslaust að breytingin verði að öllu leyti öðrum aðilanum í vil. Má hér nefna að 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga hefur verið túlkuð þannig að hún veiti svigrúm til sanngjarnrar áhættuskiptingar milli aðila, sbr. m.a. H 155/2010 (fiskiskip) og H 542/2010 (Álftaneslaug). Þótt fyrrnefndur H 10/2019 (Vaðlaheiðargöng) hafi fallið verktaka í vil þannig að áhættan af lagabreytingum var alfarið lögð á verkkaupann er ekki þar með sagt að það sé náttúrulögmál ef skilyrði eru til beitingar ákvæðisins að öðru leyti. Virðist í málinu ekki hafa reynt sérstaklega á hvort til greina kæmi að skipta áhættunni af lagabreytingum. 

Undirrituðum er kunnugt um að nú stendur yfir vinna við endurskoðun ÍST 30. Eðlilegt er í ljósi framangreindrar niðurstöðu Hæstaréttar að grein 5.1.13 í ÍST 30:2012 verði skýrð betur. Stóra spurningin sem aðilar byggingarmarkaðarins hljóta að standa frammi fyrir er hver eigi að bera áhættuna af breytingu á lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum, sem er atriði sem er augljóslega utan stjórnunar aðilanna. Líklega er ósanngjarnt að leggja áhættuna alfarið á annan hvorn aðilann og mætti í því sambandi líta til greinar 35.1 í dönsku samningsskilmálunum AB 18, sem mælir fyrir um breytingar á verklaunum ef inngrip hins opinbera (d. statsligt indgreb)[11] hefur í för með sér verulega lækkun eða hækkun kostnaðar, sem endurspeglast ekki í öðrum samningsákvæðum, en með því er einkum átt við verðtryggingarákvæði.[12]

Þá þyrfti að taka af skarið um hvað átt er við með „aðrar breytingar er hafa áhrif á kostnað“, sbr. það sem áður segir. Er átt við breytingar sem eru sambærilegar breytingar á lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum, eða á ákvæðið að ná til hvers kyns breytinga, hverju nafni sem þær nefnast? Einnig væri æskilegt að skýrlega kæmi fram hvað átt væri við með kostnaði verkkaupa.

Niðurstaða Hæstaréttar bendir einnig til þess að mikilvægt sé fyrir Staðlaráð Íslands að semja greinargerð með nýrri útgáfu ÍST 30, þar sem er að finna skýringar við einstaka ákvæði, þá einkum þau sem fela í sér breytingar frá fyrri útgáfu. Þótt staðallinn hafi ekki stöðu sem sett lög eða stjórnvaldsfyrirmæli hefur hann mjög mikil áhrif og þykir almennt hafa að geyma venjur og meginreglur á byggingarmarkaði.[13] Mikilvægt er því að breytingar á staðlinum séu unnar með sambærilegum hætti og í tilviki lagabreytinga, en ljóst er að gríðarlegir fjárhagslegir og samfélagslegir hagsmunir eru í húfi á byggingarmarkaði og því sérstaklega þýðingarmikið að leikreglur séu skýrar.

Að lokum er einn almennari lærdómur sem má draga af niðurstöðu Hæstaréttar og raunar einnig eldri dómum réttarins. Veruleg áhætta er fólgin í því að nota byggingarvísitölu Hagstofu Íslands sem grundvöll verðbóta, því hún mælir illa verðbreytingar í öðrum verkum en vinnu við íbúðarhúsnæði. Byggingarvísitalan er því oft slæm áhættutrygging, sérstaklega fyrir verktaka í stærri verkum. Eðlilegt er að byggingar­iðnaðurinn ræði möguleikann á sérhæfðari vísitölum, ef vilji er til þess að láta vísitölur endurspegla raunverulegar verðbreytingar. Er t.d. kleift að nota stálvísitölu fyrir stál, steypuvísitölu fyrir steypu o.s.frv., eins og þekkist víða erlendis?

Heimildaskrá


AB 18 (danskir samningsskilmálar)

Almennir útboðs- og samningsskilmálar um verkframkvæmdir (ÍST 30), 3. útgáfa 1988.

Almennir útboðs- og samningsskilmálar um verkframkvæmdir (ÍST 30), 5. útgáfa 2003.

Almennir útboðs- og samningsskilmálar um verkframkvæmdir (ÍST 30), 6. útgáfa 2012.

Erik Hørlyck: Entreprise – AB 18. Djøf Forlag 8. útgáfa 2019.

Jóhannes Karl Sveinsson: Viðbótarkröfur verktaka í verksamningum. Lagastofnun Háskóla Íslands 2005.

Karl Marthinussen, Heikki Giverholt og Hans-Jørgen Arvesen: NS 8405 med kommentarer. Gyldendal juridisk 4. útgáfa 2016.

NS 8405 (norskir samningsskilmálar)

Páll Sigurðsson: Verksamningar. Bókaútgáfa Orators 1991.

Víðir Smári Petersen: Verktafir, ábyrgð á þeim og afleiðingar. Lagastofnun Háskóla Íslands 2021.


Eftirmálsgreinar

[1] Til samanburðar má nefna að í norsku samningsskilmálunum NS 8405 er þessu öfugt farið, þar sem samningar eru ávallt verðtryggðir og samkvæmt sérstakri vísitölu sem tiltekin er í skilmálunum, nema sérstaklega sé samið um annað, sbr. grein 27.1 í NS 8405.

[2] Sjá til hliðsjónar t.d. grein 6.2.2 í ÍST 30:2012 þar sem mælt er fyrir um uppgjör í kjölfar riftunar, en samkvæmt ákvæðinu á fyrir fullfrágengna verkhluta að greiða samkvæmt einingarverði og heildarverði samnings ásamt verðbótum „ef um þær hefur verið samið.“

[3] Umrætt mál verður á hinn bóginn að líta á sem algera undantekningu og má til samanburðar benda á H 109/2014 (Eðalbyggingar), þar sem því var hafnað að verðbæta samning þó að efnahagshrunið hafi haft áhrif á kostnað verksins.

[4] Páll Sigurðsson: Verksamningar (1991), bls. 115-116.

[5] Þá hefur sést í framkvæmd að þessum tveimur vísitölum sé blandað saman, þannig að tiltekið hlutfall samningsins sé verðbætt með annarri vísitölunni og eftirstöðvarnar með hinni (t.d. þannig að 70% verklauna séu bætt með byggingarvísitölu en 30% með vísitölu neysluverðs).

[6] Sjá nánar um byggingarvísitölu Hagstofu Íslands: Hagtíðindi Hagstofu Íslands: „Vísitala byggingarkostnaðar á nýjum grunni“ (2010).

[7] Sjá einnig H 417/2011 (Óshlíðargöng), sem féll sama dag.

[8] Sjá jafnframt H 778/2013 (Héðinsfjarðargöng) þar sem ágreiningur reis milli Vegagerðarinnar, sem verkkaupa, og Háfells ehf., sem verktaka, um þýðingu laga nr. 130/2009 um ráðstafanir í skattamálum (virðisaukaskattur o.fl.) sem hækkuðu virðisaukaskatt úr 24,5% í 25,5%. Einingarverð í verksamningi höfðu verið gefin upp með virðisaukaskatti og tóku þau ekki breytingum þrátt fyrir þessa hækkun. Verkkaupi hafði á hinn bóginn, umfram skyldu að hans mati, boðið verktaka 0,25% hækkun allra reikninga vegna verka sem verðbætt voru með byggingarvísitölu. Hæstiréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms um að hækkun sú sem varð á virðisaukaskatti úr 24,5% í 25,5% skyldi teljast til aukins kostnaðar verktaka í skilningi greinar 31.12 í ÍST 30:2012. Þannig segir í dómi héraðsdóms: „Samkvæmt fordæmum Hæstaréttar verður að skýra framangreint ákvæði ÍST 30:2003 á þá leið að aðeins skuli bæta raunverulegan kostnaðarauka samningsaðila. Kemur þannig ekki til álita að tjón aðila verði talið jafngilda hlutfallshækkun skatts án nánari rökstuðnings. Leiðir jafnframt af þeirri niðurstöðu að sá sem ber fyrir sig umrætt ákvæði verður að sýna fram á þann aukna kostnað sem hlotist hefur af hækkun.“ Niðurstaða héraðsdóms, sem Hæstiréttur staðfesti svo sem fyrr greinir að þessu leyti, var að Háfell hefði engin gögn lagt fram því til stuðnings að raunverulegur viðbótarkostnaður félagsins hefði numið meiru en þeim 0,25% af virðisaukaskattshækkuninni sem Vegagerðin féllst á að greiða og var tjónið því ósannað og kröfunni hafnað.

[9] Fyrsta setningin í lið 36 í dóminum gefur ákveðnar vísbendingar um að slík skýring gæti orðið ofan á, sbr. eftirfarandi: „Ljóst er að fyrirmæli laga nr. 25/2020 höfðu engin áhrif á þá samningsfjárhæð sem aðilar sömdu um heldur eingöngu vísitölu byggingarkostnaðar sem aftur réð verðbótum og þar með endanlegum verklaunum.“

[10] Sem dæmi um slíka áhættuskiptingu má nefna H 542/2010 (Álftaneslaug). Sjá einnig til hliðsjónar grein 3.6.3 í ÍST 30 sem fjallar um skiptingu milli aðila ef breyting á verki leiðir til sparnaðar fyrir verkkaupa.

[11] Hugtakið statsligt indgreb virðist túlkað fremur rúmt og ná m.a. til lagabreytinga. Sjá Erik Hørlyck: Entreprise – AB 18 (2019), bls. 351.

[12] Erik Hørlyck: Entreprise – AB 18 (2019), bls. 351. Til samanburðar má nefna að í norska staðlinum NS 8405 er áhættan af hækkunum á gjöldum og sköttum alfarið lögð á verkkaupann, sbr. grein 27.3. Sjá einnig: Karl Marthinussen o.fl.: NS 8405 med kommentarer (2016), bls. 437. Ekki er þó tekið af skarið um áhrif annarra breytinga á lögum og stjórnvaldsfyrirmælum.

[13] Sjá nánar: Víðir Smári Petersen: Verktafir, ábyrgð á þeim og afleiðingar (2021), bls. 12, Jóhannes Karl Sveinsson: Viðbótarkröfur verktaka í verksamningum (2005), bls. 14-15 og H 320/2001 (Kambur).


Ætti Alþingi sjálft að úrskurða um lögmæti kosninga? Um framkomnar tillögur að breytingum á 46. gr. stjórnarskrár í ljósi dóma Mannréttindadómstóls Evrópu[1]

Eftir Dr. Kára Hólmar Ragnarsson, dósent við Lagadeild Háskóla Íslands

*Grein þessi hefur verið ritrýnd og staðist þær fræðilegu kröfur sem gerðar eru samkvæmt reglum Vefrits Úlfljóts.

Efnisyfirlit

1 Inngangur
2  Dómar MDE gegn Belgíu og Íslandi
3  Breytingartillögur í stjórnlagaráðsferlinu 2010-2013
4  Um tillögur að breytingum sem fram komu árið 2023
4.1 Tillögur í greinargerð sérfræðings
4.2  Samanburður við nýlegar breytingar í Noregi
4.3  Nýju tillögurnar og MSE
5  Niðurstöður


Ágrip  

Árið 2021 úrskurðaði Alþingi um að þingmenn þess væru löglega kosnir þrátt fyrir annmarka á framkvæmd þingkosninga. Mannréttindadómstóll Evrópu (MDE) taldi Ísland brotlegt gegn rétti til frjálsra kosninga þar sem þetta fyrirkomulag tryggir ekki að óhlutdrægur aðili fjalli um kosningakærur. Í greininni eru raktar tillögur um breytingar á viðkomandi ákvæði stjórnarskrár sem settar voru fram í stjórnlagaráðsferlinu 2010-2013. Þá eru teknar til ítarlegrar skoðunar tillögur sem fram komu árið 2023 og gera ráð fyrir að Hæstiréttur fá endanlegt úrskurðarvald ef frambjóðandi kærir, en ekki í tilviki kæru frá kjósanda. Þessar hugmyndir eru bornar saman við breytingar í Noregi og dómaframkvæmd MDE og bent á að verulegur vafi sé á að þær standist kröfur mannréttindasáttmála Evrópu.

Abstract

In 2021 the Parliament certified the outcome of elections despite irregularities in the counting of votes. The European Court of Human Rights (ECtHR) has held that Iceland thereby violated the right to free and fair elections as no impartial body examined election complaints. The article explains proposals for amendment of the relevant constitutional provision proposed during the Constitutional Council process of 2010-2013. It then examines proposals published in 2023, providing that the Supreme Court adjudicates election complaints if a candidate, as opposed to a voter, submits the complaint. By a comparison with recent amendments in Norway and the case law of the ECtHR the author concludes that there is significant risk that the proposal does not meet the requirements of the European Convention on Human Rights.


1 Inngangur

Í kjölfar Alþingiskosninganna árið 2021 komst ákvæði 46. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 í hámæli. Ákvæðið mælir fyrir um að Alþingi sjálft skeri úr hvort þingmenn þess séu löglega kjörnir. Þetta fyrirkomulag er þekkt í nokkrum Evrópuríkjum en er afar sjaldgæft á heimsvísu.[2] Samhljóða ákvæði hefur verið að finna í stjórnarskrá Íslands allt frá 1874 en hefur lengi sætt gagnrýni, t.d. í riti Ólafs Jóhannessonar um stjórnskipun Íslands frá árinu 1969.[3] Eftir þá annmarka sem voru á framkvæmd kosninganna 2021 komst Mannréttindadómstóll Evrópu (MDE) að þeirri niðurstöðu í apríl 2024 að Ísland hefði brotið gegn 3. gr. fyrsta samningsviðauka Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 (MSE), sem tryggir rétt til frjálsra kosninga, svo og 13. gr. um raunhæft úrræði til að leita réttar síns.[4] Dómurinn endurspeglar stefnumarkandi dóm yfirdeildar MDE í máli Mugemangango gegn Belgíu frá árinu 2020.[5]

Reynslan 2021 og dómur MDE kalla á umræður um hvort rétt eða jafnvel nauðsynlegt sé að breyta fyrirkomulaginu á úrlausn ágreinings um lögmæti Alþingiskosninga og þá eftir atvikum breyta 46. gr. stjórnarskrárinnar og hvaða leiðir séu færar í þeim efnum. Í grein þessari verður fjallað stuttlega um fyrrnefnda dóma MDE (kafli 2) en heildstæð greining á efni dómanna bíður þó betri tíma. Þess í stað verður áherslan á umfjöllun um þær tillögur sem hafa verið settar fram um breytingar á stjórnarskrá að þessu leyti og mat á hvernig þær samrýmist þeim kröfum sem leiða af dómum MDE. Nánar tiltekið verður rakið efni þeirra tillagna sem settar voru fram í tengslum við störf stjórnlagaráðs 2011 (kafli 3) og í kjölfarið fjallað sérstaklega um breytingartillögu sem kynnt var árið 2023 af sérfræðingi skipuðum af forsætisráðherra. Sú tillaga verður borin saman við nýlegar stjórnarskrárbreytingar í Noregi[6] og metin út frá þeim kröfum sem leiða af MSE. Bent verður á að verulegur vafi er á að tillagan standist þær kröfur (kafli 4).[7] Að síðustu verða niðurstöður dregnar saman (kafli 5).

2  Dómar MDE gegn Belgíu og Íslandi

Í 3. gr. fyrsta samningsviðauka MSE er fjallað um skyldu ríkja til „að halda frjálsar kosningar með hæfilegu millibili, og sé atkvæðagreiðsla leynileg og fari fram við aðstæður er tryggi það að í ljós komi álit almennings með frjálsum hætti í kjöri til löggjafarþings.“ Orðalag ákvæðisins er nokkuð sérstakt, enda áhersla á skyldu ríkja fremur en rétt einstaklings, en inntak ákvæðisins hefur verið skýrt með dómaframkvæmd á síðustu árum.[8] Hér skiptir mestu að MDE hefur talið að í ákvæðinu felist jákvæð skylda ríkja til þess að koma á fót kerfi að landsrétti sem tryggir skilvirka rannsókn (effective examination) á kærum vegna framkvæmdar kosninga.[9] Hefur dómstóllinn tekið fram að slíkt kerfi sé eitt lykilatriða við frjálsar kosningar.[10]

Í dómi sínum í Mugemangango gegn Belgíu[11] skýrði yfirdeild MDE inntak skilvirkrar rannsóknar á kosningakærum þannig að í því felist þrjú skilyrði: (1) úrlausn um lögmæti kosninga sé í höndum óhlutdrægrar stofnunar, (2) sú stofnun hafi ekki of víðtækt svigrúm til mats þegar hún kemst að niðurstöðu, og (3) fylgt sé málsmeðferð sem tryggir sanngjarna, hlutlæga og rökstudda niðurstöðu.[12] Í Mugemangango taldi dómstóllinn að brotið hefði verið gegn 3. gr. fyrsta samningsviðauka þar sem úrskurðarvald um kæru frambjóðanda í kosningum til vallónska þingsins var í höndum þingsins sjálfs. MDE taldi einnig brotið gegn 13. gr. MSE þar sem kærandi átti ekki kost á raunhæfu úrræði til þess að leita réttar síns, t.d. með málskoti til landsdómstóla.[13] Dómstóllinn útilokaði þó ekki með öllu það fyrirkomulag að löggjafarþing úrskurði um lögmæti eigin kosninga, heldur lagði áherslu á ýmis atriði í hinu belgíska lagaumhverfi sem leiddi til þess að kröfur MSE teldust ekki uppfylltar í þessu tiltekna máli.[14]

Eirik Holmøyvik hefur talið að Mugemangango dómurinn kalli á breytingar á fyrirkomulagi málsmeðferðar um kosningakærur í Belgíu, Danmörku, Íslandi, Ítalíu, Lúxemborg og mögulega í Svíþjóð.[15] Noregur hefur þegar gert breytingar, svo sem fjallað verður um hér að neðan.

Í Alþingiskosningum árið 2021 komu upp margvísleg álitamál varðandi framkvæmd talningar og vörslu kjörgagna í Norðvesturkjördæmi. Kjörbréfanefnd Alþingis, bæði meiri- og minnihluti, taldi sýnt fram á að annmarkar hefðu verið á framkvæmd talningar atkvæða, og taldist meðferð kjörgagna til alvarlegs annmarka.[16] Meirihlutinn komst hins vegar að þeirri niðurstöðu að enginn þessara annmarka hefði haft áhrif á niðurstöðu kosninganna. Alþingi féllst á það í atkvæðagreiðslu og staðfesti útgefin kjörbréf. Í þessari grein eru annmarkarnir og umfjöllun Alþingis um þá ekki lykilatriði og um þá verður ekki fjallað nánar.[17]

Tveir frambjóðendur leituðu til MDE í kjölfarið en annar þeirra hefði komist inn á þing miðað við fyrstu talningu í Norðvesturkjördæmi. Niðurstaða MDE var að brotið hefði verið gegn bæði 3. gr. fyrsta samningsviðauka og 13. gr. MSE.[18] Taldi dómstóllinn kærendur hafa sett fram alvarleg og rökstudd sjónarmið um galla í framkvæmd kosninganna, en það væri ekki hlutverk MDE að taka efnislega afstöðu til kosningakæranna sjálfra.[19] Hvað varðar skilyrðin þrjú sem fram komu í Mugemangango taldi dómstóllinn í fyrsta lagi að Alþingi hefði ekki talist óhlutdrægur úrskurðaraðili. Engar reglur tækju til hagsmunaárekstra,[20] hinir nýju þingmenn hefðu að verulegu leyti verið að úrskurða um eigin örlög,[21] og þótt dómstóllinn hafi ekki tekið afstöðu til þess hvort einhver þingmaður hefði í reynd byggt ákvörðun sína á pólitískum sjónarmiðum, vekti ásýnd málsmeðferðarinnar upp alvarlegar áhyggjur hvað varðar hlutlægni.[22] Í öðru lagi taldi MDE að íslensk löggjöf hefði fært Alþingi nær ótakmarkað svigrúm við mat á afleiðingum annmarka á framkvæmd kosninga.[23] Í þriðja lagi, hvað varðar málsmeðferðina sjálfa, taldi MDE að hún gæti talist sanngjörn og hlutlæg, þar sem undirbúningsnefnd kjörbréfa hafi tryggt aðilum margvísleg þátttökuréttindi og á endanum hafi legið fyrir rökstudd álit, þ.e. hinar mismunandi tillögur frá kjörbréfanefnd, sem þingið í heild sinni kaus síðan á milli.[24] MDE taldi einnig að brotið hefði verið gegn 13. gr. MSE vegna þess að ríkið hafði ekki sýnt fram á að raunhæft úrræði, t.d. fyrir dómstólum, stæði kærendum til boða til þess að leita réttar síns.[25]

3  Breytingartillögur í stjórnlagaráðsferlinu 2010-2013

Dómur MDE veldur því að umræða um breytingar á fyrirkomulaginu sem fjallað er um í 46. gr. stjskr. er aðkallandi.[26] Hér verða rifjaðar upp þær tillögur sem fram komu í stjórnlagaráðsferlinu en í næsta kafla verður vikið að þeirri tillögu sem sett var fram árið 2023.

Stjórnlaganefnd sú sem undirbjó störf stjórnlagaráðs skilaði skýrslu sinni árið 2011 þar sem m.a. komu fram tillögur og valkostir varðandi mögulegar breytingar á stjórnarskrá. Þar á meðal var tillaga að viðbót við núgildandi 46. gr. þannig að unnt væri að kæra niðurstöður Alþingis um gildi kosninga til Hæstaréttar til endanlegrar úrlausnar.[27]

Tillögur stjórnlagaráðs, sem skilað var til forseta Alþingis í júlí 2011, gerðu ráð fyrir því að í stað þess að þingið sjálft hefði hlutverk í þessum efnum skyldi landskjörstjórn gefa út kjörbréf sem ekki þyrfti að staðfesta frekar. Landskjörstjórn skyldi einnig úrskurða í kærumálum en þeim niðurstöðum mætti skjóta til dómstóla.[28] Í frumvarpinu sem byggt var á tillögum stjórnlagaráðs og lagt var fyrir Alþingi árið 2012 hafði sú breyting verið gerð að niðurstöðu landskjörstjórnar mætti kæra beint til Hæstaréttar, til þess að tryggja að dómsmeðferð á mörgum dómstigum tefði ekki störf þingsins.[29] Þessi tillaga hefði augljóslega falið í sér verulega breytingu þar sem Alþingi var út úr myndinni og endanlegt úrskurðarvald fært í hendur Hæstaréttar.

Við þinglega meðferð frumvarpsins veturinn 2012-2013 lagði stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þingsins fram breytingartillögu þess efnis að í stað landskjörstjórnar og Hæstaréttar skyldi sérstök nefnd staðfesta úrslit þingkosninga með endanlegum hætti. Nefnd þessi yrði skipuð af forseta Alþingis til fimm ára, samkvæmt tilnefningum Hæstaréttar.[30] Samkvæmt nefndaráliti þótti ekki eðlilegt að fela landskjörstjórn tvíþætt og illsamrýmanlegt hlutverk, þ.e. stjórnsýslu við undirbúning kosninga og úrskurðarvald um þessi sömu atriði.[31] Um þá tillögu að niðurstaða hinnar sérstöku nefndar yrði endanleg segir að einkum sé horft til þess að mál hafi á fyrri stigum fengið vandaða málsmeðferð hjá yfirkjörstjórnum og landskjörstjórn og með þessu fyrirkomulagi „ætti rétt framkvæmd kosninga að vera tryggð.“[32] Í áliti minnihluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar kemur fram margþætt gagnrýni á frumvarpið en um þetta tiltekna atriði virðist minnihlutinn ekki gera athugasemdir við breytingartillögu meirihlutans.[33]

Í stjórnarskrárferlinu 2010-2013 komu því fram þrír kostir hvað varðar breytingar á 46. gr.: Stjórnlagaráð lagði til að Alþingi kæmi ekki að úrlausn um gildi kosninga heldur væri það verkefni landskjörstjórnar og á endanum Hæstaréttar, stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þingsins gerði þá tillögu að sérstök sjálfstæð nefnd hefði þetta hlutverk og stjórnlaganefnd lagði til að núverandi fyrirkomulag héldi sér að viðbættum kærurétti til Hæstaréttar. Ljóst er að engin þessara leiða var farin.

4  Um tillögur að breytingum sem fram komu árið 2023

4.1 Tillögur í greinargerð sérfræðings

Í upphafi árs 2023 skipaði forsætisráðherra fjóra sérfræðinga í stjórnskipunarrétti til þess að skrifa greinargerðir og tillögur um breytingar á tilteknum köflum stjórnarskrárinnar.[34] Var Þórður Bogason, lögmaður og fyrrum forstöðumaður nefndasviðs Alþingis, skipaður til þess að fjalla um IV. kafla stjórnarskrárinnar sem fjallar um þingið og skilaði hann greinargerð sinni þann 1. september 2023,[35] vel að merkja áður en MDE kvað upp dóm sinn um Alþingiskosningarnar 2021. Lagði hann til ýmsar breytingar en hér verður einungis til umfjöllunar tillagan varðandi núgildandi 46. gr.

Tillagan byggir á því að tveimur málsgreinum sé bætt við ákvæði 46. gr. stjskr., þannig að ákvæðið hljóði í heild sinni svo:

[Alþingi sker sjálft úr, hvort þingmenn þess séu löglega kosnir, svo og úr því, hvort þingmaður hafi misst kjörgengi.]

Stjórnmálasamtök sem boðið hafa fram lista til alþingiskosninga, sem og einstaka frambjóðendur á framboðslistum, geta skotið ákvörðun Alþingis um gildi kosninga til Hæstaréttar með kæru. Sama gildir um þann sem misst hefur kjörgengi. Dómur Hæstaréttar er endanlegur. Nánari reglur um kærufresti og málsmeðferð skulu settar í kosningalögum.

Alþingismenn sem kosnir hafa verið halda umboði sínu þótt Alþingi eða Hæstiréttur ákveði að uppkosning í einstaka kjördæmi skuli fara fram þar til úrslit kosninga liggja fyrir að nýju.[36]

Í greinargerðinni er fjallað um núgildandi 46. gr. og hvernig hún horfi við 3. gr. fyrsta samningsviðauka MSE og Mugemangango dóminum, sjónarmið sem Feneyjarnefnd Evrópuráðsins hefur sett fram og einnig vikið að stöðunni í Noregi, Svíþjóð og Finnlandi, auk þess sem fjallað er um fræðiskrif og reynsluna eftir Alþingiskosningarnar 2021.[37]

Í greinargerðinni kemur fram að núgildandi ákvæði sé byggt á veigamiklum sjónarmiðum um sjálfstæði Alþingis og því sé leitast við að gera eins litlar breytingar og mögulegt sé til þess að koma til móts við þær kröfur til málsmeðferðar sem leiði af MSE.[38] Tillagan gengur því út á halda í núverandi fyrirkomulag, þ.e. að almennt sé það Alþingi sjálft sem skeri úr um gildi kosninga. Í tilviki frambjóðenda og stjórnmálaflokka bætist hins vegar við möguleiki á að kæra niðurstöðuna til Hæstaréttar til endanlegrar úrlausnar. Gert er ráð fyrir að réttarfar slíkra mála sé útfært í almennum lögum en höfundur greinargerðarinnar tekur þó fram að eðlilegt væri að slík mál sættu flýtimeðferð, Alþingi ætti að vera varnaraðili og fullskipaður Hæstiréttur ætti að dæma slík mál.[39]

Í greinargerðinni er ekki fjallað um tillögur stjórnlagaráðs eða tillögur þingnefndar til breytinga á þeim sem reifaðar voru hér að framan. 2023 tillagan er sambærileg tillögu stjórnlaganefndar frá 2011 með því mikilvæga fráviki að í tillögunni frá 2011 var kæruréttur til Hæstaréttar ekki takmarkaður við tiltekna aðila.[40]

4.2  Samanburður við nýlegar breytingar í Noregi

Í greinargerðinni sem skilað var árið 2023 er fjallað um stjórnarskrárbreytingar sem gerðar voru í Noregi árið 2022 og tillagan virðist að verulegu leyti byggjast á þeim.[41] Fyrir Mugemangango dóminn hafði Noregur hafið ferli til að breyta fyrirkomulaginu við úrlausn ágreinings um gildi kosninga, sem hafði verið sambærilegt hinu íslenska. Skýrsla upp á 500 blaðsíður um efnið birtist í maí 2020, stuttu áður en MDE kvað upp dóm sinn.[42] Niðurstöður þeirrar skýrslu endurspegluðu að mestu leyti sjónarmið sem sett höfðu verið fram af hálfu Feneyjarnefndarinnar og rímuðu því vel við dóm MDE í Mugemangango. Norsku stjórnarskránni svo og kosningalögum var síðan breytt að þessu leyti árið 2022.[43]

Í breytingunni felst í megindráttum tvennt: Í fyrsta lagi geta þau stjórnmálasamtök sem boðið hafa fram lista í kosningunum kært niðurstöðu þingsins um að staðfesta niðurstöður kosninga til Hæstaréttar Noregs.[44] Í öðru lagi er sett á fót ný sjálfstæð úrskurðarnefnd í kosningamálum, riksvalstyret, en hún hefur það hlutverk að úrskurða um kosningakærur og skera úr um lögmæti kosninga áður en þingið fær málið til afgreiðslu.[45] Hin nýja nefnd, sem mælt er fyrir um í stjórnarskránni sjálfri, er skipuð af norska stórþinginu og samanstendur af þremur dómurum og tveimur nefndarmönnum til viðbótar.[46] Hlutverk og málsmeðferð nefndarinnar hefur verið útfært í nýjum kosningalögum[47] og fyrirkomulagið er hannað með það fyrir augum að komið sé til móts við skilyrði 3. gr. fyrsta samningsviðauka MSE og ber að túlka í því ljósi.[48] Kjarninn í hinum nýju norsku reglum er því að sjálfstæð úrskurðarnefnd (ekki dómstóll, en þó að ýmsu leyti í ætt við dómstól; það sem oft er vísað til með enska hugtakinu quasi-judicial) fjallar um kosningakærur með vönduðum hætti, síðan fær stórþingið málið til staðfestingar og að því loknu geta frambjóðendur kært til Hæstaréttar, en að öðru leyti sæta niðurstöður úrskurðarnefndarinnar ekki endurskoðun.[49] Kjósendur geta því ekki kært til Hæstaréttar. Rökstuðningur fyrir þeirri takmörkun á kærurétti byggðist einkum á því að mikill fjöldi tilhæfulausra kærumála, sem Hæstiréttur þyrfti að fjalla um, kynni að draga úr trú á kosningakerfinu.[50] Þessi takmörkun er sögð í samræmi við 3. gr. fyrsta samningsviðauka MSE enda hefur MDE talið heimilt að setja málefnaleg skilyrði fyrir kærurétti kjósenda.[51]

Þótt íslenska tillagan sem sett var fram árið 2023 sé nánast samhljóða 64. gr. norsku stjórnarskrárinnar eins og henni var breytt árið 2022, er þó ekki gert fyrir sjálfstæðri úrskurðarnefnd á borð við riksvalstyret. Tilvist hennar er lykilþáttur í norsku reglunum sem ætlað er að tryggja skilvirka rannsókn á kosningakærum í takt við kröfur MSE.

4.3  Nýju tillögurnar og MSE

Leggja þarf mat á hvort tillögurnar sem settar voru fram árið 2023 til breytinga á 46. gr. stjskr. samrýmist í reynd þeim kröfum sem leiða af 3. gr. fyrsta samningsviðauka  MSE og dómum MDE gegn Belgíu og Íslandi sem fjallað var um að framan. Hér verður skoðun á því efni einskorðuð við skilyrðið um óhlutdrægan úrskurðaraðila, enda ráðast hin skilyrðin tvö sem fram koma í Mugemangango dóminum – hversu óskorað mat fer fram og hvernig málsmeðferðarréttindi eru tryggð – að miklu leyti af útfærslu í almennum lögum, og virðist unnt að uppfylla þau skilyrði með breytingum á kosningalögum og þingsköpum Alþingis.

Hvað varðar kærur frambjóðenda og stjórnmálaflokka gerir tillagan ráð fyrir kærurétti til Hæstaréttar, sem verður að telja að uppfylli kröfur um óhlutdrægan úrskurðaraðila. Hins vegar er gert ráð fyrir því að kærur kjósenda séu afgreiddar með endanlegum hætti af Alþingi, líkt og verið hefur. Að núgildandi lögum fjallar Alþingi um kærur einstakra kjósenda í þingkosningum og var það t.d. gert í kjölfar alþingiskosninganna 2021, en Hæstiréttur hefur fjallað um slíkar kærur í forsetakosningum,[52] sveitarstjórnarkosningum[53] og í kjölfar stjórnlagaþingskosninganna 2011.[54] Samkvæmt kosningalögum nr. 112/2021 hefur úrskurðarnefnd kosningamála nú það hlutverk að fjalla um allar kærur í þjóðaratkvæðagreiðslum og kosningum, öðrum en Alþingiskosningum. Spurningin er því hvort sú lakari réttarvernd sem tillagan virðist gera ráð fyrir í tilviki kæru frá kjósanda samanborið við frambjóðanda sé í samræmi við ákvæði MSE.

Í Mugemangango lagði MDE áherslu á að fyrirkomulag skilvirkrar rannsóknar á kosningakærum sinnti m.a. því hlutverki að „tryggja virkni kosningaréttarins“.[55] Í Davydov og fleiri gegn Rússlandi, voru kærendur bæði frambjóðendur og kjósendur sem höfðu kært kosninganiðurstöður og byggðu á því að kærur þeirra hefðu ekki fengið meðferð sem samrýmdist 3. gr. fyrsta samningsviðauka.[56] MDE tók fram að heimilt væri að setja „málefnaleg takmörk“ (reasonable restrictions) á möguleika einstakra kjósenda til þess að vefengja niðurstöður kosninga, svo sem kröfu um lágmarksfjölda kjósenda sem standa að baki kæru, og vísaði í því sambandi til afstöðu Feneyjarnefndarinnar.[57] MDE tók síðan fram:

Nevertheless, States should ensure such access to the appeal system as would be sufficient to make the guarantees under Article 3 of Protocol 1 effective throughout the electoral cycle.[58]

Í samantekt MDE á niðurstöðu sinni varðandi réttindi kjósenda samkvæmt 3. gr. fyrsta samningsviðauka kemur afstaða dómstólsins gagnvart kærurétti kjósenda skýrt fram:

335.  The Court confirms that the right of individual voters to appeal against the results of voting may be subject to reasonable limitations in the domestic legal order. Nevertheless, where serious irregularities in the process of counting and tabulation of votes can lead to a gross distortion of the voters’ intentions, such complaints should receive an effective examination by the domestic authorities. A failure to ensure the effective examination of such complaints would constitute a violation of individuals’ right to free elections guaranteed under Article 3 of Protocol No. 1 to the Convention, in its active and passive aspects.

Þessi niðurstaða MDE er sambærileg afstöðu Feneyjarnefndarinnar í „Code of Good Practice in Electoral Matters“, þar sem kemur fram: „All candidates and all voters registered in the constituency concerned must be entitled to appeal. A reasonable quorum may be imposed for appeals by voters on the results of elections.“[59]

Túlkun MDE á 3. gr. fyrsta samningsviðauka er því skýr um að ríkjum beri að tryggja skilvirka rannsókn á kærum sem berast frá bæði frambjóðendum og kjósendum, en kæruréttur kjósenda kann þó að sæta málefnalegum takmörkunum. Tillögurnar sem settar voru fram árið 2023 gera ráð fyrir því að kærur kjósenda hljóti einungis meðferð Alþingis og gera í því sambandi ekki sérstaklega ráð fyrir breytingum á málsmeðferð þingsins. Sé ætlunin að afgreiðsla þingsins uppfylli þau skilyrði sem ekki töldust uppfyllt í dómi MDE vegna Alþingiskosninganna 2021,[60] að því marki sem það er yfirhöfuð mögulegt, þyrfti að gera umtalsverðar breytingar á þeirri málsmeðferð.

Þótt tillagan sé afar svipuð 64. gr. norsku stjórnarskrárinnar, þar sem kæruréttur til Hæstaréttar Noregs nær ekki til kjósenda, er rétt að leggja aftur áherslu á að kærur kjósenda í Noregi hljóta meðferð sjálfstæðrar úrskurðarnefndar (riksvalstyret), þótt stórþingið eigi vissulega enn lokaorðið. Teljist norska fyrirkomulagið, og þær takmarkanir á kærurétti kjósenda sem í því felast, uppfylla kröfur MSE er ljóst að hin vandaða málsmeðferð úrskurðarnefndarinnar er lykilatriði. Hér á landi væri hugsanlega mögulegt að setja á fót svipaða nefnd og riksvalstyret með almennum lögum en ekki er sérstaklega gert ráð fyrir því í tillögunum frá 2023. Í því sambandi þyrfti þó að huga vandlega að þrískiptingu ríkisvalds, sbr. 2. gr. stjskr.

Engin þeirra hugmynda að breytingu á stjórnarskránni sem lýst var í kafla 3 hér að framan gerði greinarmun á kjósendum og frambjóðendum hvað varðar kosningakærur. Þær gerðu ráð fyrir að Hæstiréttur ætti lokaorðið, að frátalinni breytingatillögu stjórnskipunar og eftirlitsnefndar við tillögur stjórnlagaráðs, sem gerði ráð fyrir sérstakri óháðri nefnd sem hefði þetta hlutverk.

Auðvitað er mun líklegra að alvarlegir vankantar á kosningum myndu sæta kæru frá frambjóðendum fremur en frá einstökum kjósendum. Úrlausnir Hæstaréttar um gildi kosninga á sveitarstjórnarstigi og kjör stjórnlagaráðs sýna þó nærtækar og mikilvægar undantekningar frá því:[61] Ákvörðun Hæstaréttar um ógildingu stjórnlagaráðskosninganna 2011 byggðist einmitt á kærum kjósenda um framkvæmd kosninganna.[62] Hrd. 1994, bls. 2640, þar sem atkvæðagreiðsla um sameiningu sveitarfélaga var ógilt á þeim grundvelli að kjörseðill hefði verið úr of þunnu efni, byggðist einnig á kæru frá kjósanda, sem sat reyndar jafnframt í kjörstjórn. Í Hrd. 1998, bls. 1928 hafði ráðuneyti ógilt kosningar um sameiningu sveitarfélaga í Skagafirði á grundvelli kæru frá kjósanda, en Hæstiréttur sneri þeirri niðurstöðu við.  Þá má einnig fallast á að mikill fjöldi tilhæfulausra kærumála kjósenda myndi setja óþarfa álag á Hæstarétt. Einn megintilgangur kerfisins er hins vegar að tryggja traust á kosningum og erfitt er að sjá að fyrirkomulag sem býr illa að kærurétti kjósenda nái þeim tilgangi.

Til viðbótar við kærurétt kjósenda má benda á að sú takmörkun á kærurétti sem tillagan gerir ráð fyrir nær einnig til annarra aðila sem í hlut eiga. Hafi t.d. kjörstjórn hafnað framboðslistum frá tilteknum stjórnmálaflokki þá gæti sá flokkur ekki kært staðfestingu Alþingis á niðurstöðum kosninganna til Hæstaréttar. Svo því sé haldið til haga þá mæla kosningalög fyrir um heimild til kæru til úrskurðarnefndar kosningamála í slíkum tilvikum sem síðan má skjóta til dómstóla með flýtimeðferð.[63] En þó má ímynda sér aðstæður – sem eru vissulega ólíklegar – þar sem stjórnmálaflokki er með ólögmætum hætti meinað að bjóða fram lista, dómstólum tekst ekki að ljúka málsmeðferð fyrir kosningar, eða í tæka tíð þannig að flokkurinn geti háð áhrifaríka kosningabaráttu, og flokkurinn hefur málefnaleg rök fyrir því að líklegt sé að þessir gallar hafi haft áhrif á niðurstöður kosninganna. Í slíku tilviki væri það einungis hið nýkjörna Alþingi sem myndi fjalla um málið.

Með vísan  til framangreinds er það niðurstaða höfundar að verulegur vafi sé á því að tillagan að breytingu á 46. gr. stjskr. sem kynnt var árið 2023 standist þær kröfur sem leiða af ákvæðum MSE, þar sem hún tryggir ekki skilvirka rannsókn á kosningakærum kjósenda.

5  Niðurstöður

Dómur MDE í máli Guðmundar Gunnarssonar og Magnúsar D. Norðdahl gegn Íslandi kallar á endurskoðun á fyrirkomulagi við úrlausn um ágreining varðandi framkvæmd kosninga. Í þeim efnum eru ýmsar leiðir færar og hér hefur verið rakið að þær útfærslur sem lagðar hafa verið til frá 2010 eru töluvert fjölbreyttar. Nýjasta tillagan, sem fram kom á síðasta ári, byggir á því að Hæstiréttur fái endanlegt úrskurðarvald í kærumálum frambjóðenda, en kjósendur fái aðeins úrlausn hins nýkjörna Alþingis, líkt og verið hefur. Hér hafa verið færð fyrir því rök að verulegur vafi sé á því að slíkt fyrirkomulag stæðist þær kröfur um skilvirka rannsókn á kosningakærum sem leiða af ákvæðum MSE.

Útfærsla á fyrirkomulagi úrskurðarvalds um lögmæti Alþingiskosninga er flókið úrlausnarnefni þar sem huga þarf að ýmsum þáttum varðandi réttarfar, málsmeðferð, hæfisreglur o.s.frv., allt að virtum þeim kröfum sem MDE hefur útlistað. Þessi útfærsluatriði kalla óumdeilanlega á aðkomu sérfræðinga. Aðrir geta síðan gagnrýnt útfærsluna út frá lagalegum, eða jafnvel lagatæknilegum sjónarmiðum, líkt og höfundur þessarar greinar hefur gert.

Að baki þessara útfærsluatriða eru hins vegar stærri álitamál: Er mikilvægt að Alþingi sjálft haldi um stjórnartaumanna við úrlausn ágreinings til þess að koma í veg fyrir að aðrar stofnanir raski sjálfstæði þingsins? Er aðkoma Hæstaréttar ákjósanleg? Er reynslan af því að Hæstiréttur ógilti kosningar til stjórnlagaþings 2011 góð eða slæm í þessu tilliti? Er úrskurðarnefnd nægilega sjálfstæð frá öðrum stofnunum til að sinna þessu hlutverki? Hefur tillaga stjórnlagaráðs um fyrirkomulagið eitthvað sérstakt vægi þannig að frá henni verði einungis vikið af rík rök standa til þess? Er æskilegt að nýta breytingar á stjórnarskrá til þess að auka traust á helstu stofnunum stjórnskipunarinnar, og hvernig gæti það markmið þá náðst? Þegar heildarmyndin er skoðuð er ákjósanlegt að svara sé leitað víðar en hjá sérfræðingum eða þeim stofnunum sem í hlut eiga. Margvíslegar leiðir eru mögulegar til þess að vinna að stjórnarskrárbreytingum í samvinnu almennings, sérfræðinga og hagaðila. Höfundur leyfir sér að kalla eftir því að þessar leiðir verði nýttar.


Heimildaskrá

Alþingistíðindi.

Abdurashid Solijonov: Electoral Justice Regulations Around the World: Key findings from International IDEA’s global research on electoral dispute-resolution systems. International IDEA 2016, aðgengilegt á <https://www.idea.int/sites/default/files/publications/electoral-justice-regulations-around-the-world.pdf&gt;.

Björg Thorarensen: Stjórnskipunarréttur – Undirstöður og handhafar ríkisvalds, 2. útg. Codex 2021.

Electoral Justice: The International IDEA Handbook. International Institute for Democracy and Electoral Assistance 2010.

Eirik Holmøyvik: „Ny vallov med konstitusjonelle nyvinningar: Klageordning og beredskap“. Lov og Rett, 62. árg. 2023, bls. 145.

Eirik Holmøyvik: „The right to an effective (and judicial) examination of election complaint“. Í ritinu: European Yearbook on Human Rights 2021. Ritstj. Philip Czech, Lisa Heschl, Karin Lukas, Manfred Nowak og Gerd Oberleitner. Intersentia 2021.

Feneyjanefnd Evrópuráðsins: Code of Good Practice in Electoral Matters (Guidelines and Explanatory Report) (CDL-AD (2002) 23 rev), samþykkt af European Commission for Democracy Through Law (“Feneyjanefndinni”) á 51. og 52. fundum hennar (5.-6. júlí og 18.-19. október 2002).

Frumvarp til stjórnarskipunarlaga ásamt skýringum. Stjórnlagaráð, Reykjavík 2011.

Gunnar G. Schram: Stjórnskipunarréttur. Háskólaútgáfan 1999.

Gunnar Páll Baldvinsson og Valgerður Sólnes: „Réttaráhrif annmarka á framkvæmd kosninga með hliðsjón af úrlausnum Hæstaréttar Íslands“. Í ritinu: Afmælisrit: Páll Sigurðsson sjötugur. Codex 2014, bls. 211-256.

Kári Hólmar Ragnarsson: „Adjudicating Election Irregularities in Iceland: Reviewing the role of Parliament following the 2021 elections and Mugemangango v Belgium“. Scandinavian Studies in Law, 70. árg. 2024, bls. 193-214. 

NOU 2020:6 – Frie og hemmelige valg. 2020.

Ólafur Jóhannesson: Stjórnskipun Íslands. Iðunn 1969.

Pétur Magnússon: „„Nauðsynlegt að gera breytingar á stjórnarskrá“ vegna dóms MDE“ Rúv, 16. apríl 2024 kl. 18:51, uppfært kl. 19:25, <https://nyr.ruv.is/frettir/innlent/2024-04-16-naudsynlegt-ad-gera-breytingar-a-stjornarskra-vegna-doms-mde-410505&gt;.

„Sérfræðingar vinna greinargerðir um kafla stjórnarskrárinnar sem fjalla um Alþingi, dómstóla og mannréttindi“, Forsætisráðuneytið, 6. janúar 2023, aðgengilegt á <https://www.stjornarradid.is/efst-a-baugi/frettir/stok-frett/2023/01/06/Serfraedingar-vinna-greinargerdir-um-kafla-stjornarskrarinnar-sem-fjalla-um-Alþingi-domstola-og-mannrettindi/&gt;.

Skýrsla stjórnlaganefndar 2011, 1. bindi. Stjórnlaganefnd, Reykjavík 2011.

Valgerður Sólnes: „Niðurstaða Alþingis um gildi alþingiskosninga 2021: Hvað gerist nú?“, Úlfljótur – vefrit, 29. nóvember 2021, <https://ulfljotur.com/2021/11/29/nidurstada-Alþingis-um-gildi-Alþingiskosninga-2021-hvad-gerist-nu/ >.

Þórður Bogason: Um Alþingiskafla stjórnarskrárinnar: Greinargerð um endurskoðun á IV. kafla Stjórnarskrár lýðveldisins Íslands unnin að beiðni Katrínar Jakobsdóttur forsætisráðherra, 1. september 2023, aðgengileg á <https://www.stjornarradid.is/library/03-Verkefni/Stjornskipan-og-Thjodartakn/Stjornarskrarvinna/Greinarger%c3%b0%20um%20Al%c3%beingiskafla%20stj%c3%b3rnarskr%c3%a1rinnar.pdf&gt;.

Eftirmálsgreinar

[1] Greinin byggir að hluta á bókarkafla höfundar „Adjudicating Election Irregularities in Iceland: Reviewing the role of Parliament following the 2021 elections and Mugemangango v Belgium“ (2024).

[2] Í rannsókn frá árinu 2016 sem náði til 173 ríkja kemur fram að í einungis sjö ríkjum væri það fyrirkomulag að löggjafarþing úrskurði um ágreining varðandi lögmæti kosninga. Abdurashid Solijonov: Electoral Justice Regulations Around the World: Key findings from International IDEA’s global research on electoral dispute-resolution systems (2016), bls. 18.

[3] Ólafur Jóhannesson: Stjórnskipun Íslands (1969), bls. 222-223. Og sjá einnig í síðari ritum um efnið: Gunnar G. Schram: Stjórnskipunarréttur (1999), bls. 227-228; Björg Thorarensen: Stjórnskipunarréttur – Undirstöður og handhafar ríkisvalds (2021), bls. 291.

[4] Dómur MDE 16. apríl 2024 í málum nr. 24159/22 og 25751/22 (Guðmundur Gunnarsson og Magnús Davíð Norðdahl gegn Íslandi), hér eftir nefndur Gunnarsson og Norðdahl gegn Íslandi.

[5] Dómur yfirdeildar MDE 10. júlí 2020 í máli nr. 310/2015 (Mugemangango gegn Belgíu), hér eftir nefndur Mugemangango gegn Belgíu, mgr. 69.

[6] Við útfærslu mögulegra breytinga á stjórnarskrá væri gagnlegt að framkvæma víðtækari samanburð við fyrirkomulagið í fleiri ríkjum, en hér verður að nægja að vísa almennt til rannsókna International IDEA um efnið, sjá Abdurashid Solijonov: Electoral Justice Regulations Around the World: Key findings from International IDEA’s global research on electoral dispute-resolution systems (2016) og Electoral Justice: The International IDEA Handbook (2010).

[7] Utan efnissviðs greinarinnar fellur m.a. umfjöllun um réttmæti niðurstöðu Alþingis árið 2021, nánari greining á dómi MDE og hvaða leið væri ákjósanlegust til þess að bregðast við dóminum, þar með talið hvort mögulegt væri að bregðast við án þess að gera breytingu á stjórnarskrá, svo og hugleiðingar um hvort heimilt sé að bera niðurstöðu Alþingis undir dómstóla í einhverjum tilvikum að gildandi rétti.

[8] Sjá nánar Eirik Holmøyvik: „The right to an effective (and judicial) examination of election complaints“ (2021), bls. 542.

[9]Mugemangango gegn Belgíu, mgr. 69.

[10] Sama heimild.

[11] Sama heimild.

[12] Sama heimild, mgr. 70.

[13] Sama heimild, mgr. 132-139.

[14] Gagnrýni á þessa þröngu nálgun MDE má sjá í Eirik Holmøyvik: „The right to an effective (and judicial) examination of election complaints“ (2021), bls. 557-558. Í sératkvæði tveggja dómara í Mugemangango gegn Belgíu er lýst þeirri afstöðu að réttara væri að kveða skýrt á um að þing geti ekki sinnt þessu hlutverki.

[15] Eirik Holmøyvik: „The right to an effective (and judicial) examination of election complaints“ (2021), bls. 564.

[16] Álit og tillögur frá Birgi Ármannssyni, Diljá Mist Einarsdóttur, Ingu Sæland, Jóhanni Friðriki Friðrikssyni, Líneik Önnu Sævarsdóttur og Vilhjálmi Árnasyni, nefndarmönnum í kjörbréfanefnd, 25. nóvember 2021, 152. löggjafarþing 2021–2022 og álit og tillögur frá Þórunni Sveinbjarnardóttur, Svandísi Svavarsdóttur og Birni Leví Þorsteinssyni, nefndarmönnum í kjörbréfanefnd, hverju um sig, 25. nóvember 2021, 152. löggjafarþing 2021–2022.

[17] Samantekt á annmörkunum og hugleiðingar um málsmeðferð má finna í: Valgerður Sólnes: „Niðurstaða Alþingis um gildi alþingiskosninga 2021: Hvað gerist nú?“ (2021).

[18] Gunnarsson og Norðdahl gegn Íslandi.

[19]Sama heimild, mgr. 66-70.

[20] Sama heimild, mgr. 84.

[21] Sama heimild, mgr. 85.

[22] Sama heimild, mgr. 86.

[23]Sama heimild, mgr.  96.

[24] Sama heimild, mgr. 98-104.

[25] Sama heimild, mgr. 112-117.

[26]Sjá t.d. frétt Rúv um málið: Pétur Magnússon: „„Nauðsynlegt að gera breytingar á stjórnarskrá“ vegna dóms MDE“ (2024), en hin tilvitnuðu orð í fyrirsögninni eru dómsmálaráðherra.

[27] Skýrsla stjórnlaganefndar 2011, 1. bindi, bls. 207. Í störfum stjórnlaganefndar kom einnig fram sú hugmynd að fela sérstöku stjórnlagaráði það hlutverk að skera úr um lögmæti kosninga og missi kjörgengis, en því ráði var einnig ætlað að gefa álit um hvort efni lagafrumvarpa væri í samræmi við stjórnarkrá. Sama heimild, bls. 109.

[28] Frumvarp til stjórnarskipunarlaga ásamt skýringum (2011), 43. gr.

[29] Frumvarp til stjórnarskipunarlagaþskj. 510 — 415. mál, 141. löggjafarþing 2012–2013, 43. gr. og athugasemdir við 43. gr.

[30] Framhaldsnefndarálit meirihluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um frumvarp til stjórnarskipunarlaga um stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, þskj. 1111 – 415. mál, 141. löggjafarþing 2012-2013, bls. 103.

[31] Sama heimild, bls.  67-68.

[32] Sama heimild, bls. 68.

[33] Nefndarálit 1. minnihluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um frumvarp til stjórnarskipunarlaga um stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, þskj. 958 – 415. mál, 141. löggjafarþing.

[34] Sjá fréttatilkynningu forsætisráðuneytisins: „Sérfræðingar vinna greinargerðir um kafla stjórnarskrárinnar sem fjalla um Alþingi, dómstóla og mannréttindi“ (2023).

[35]Þórður Bogason: Um Alþingiskafla stjórnarskrárinnar: Greinargerð um endurskoðun á IV. kafla Stjórnarskrár lýðveldisins Íslands unnin að beiðni Katrínar Jakobsdóttur forsætisráðherra (2023).

[36] Sama heimild, bls. 40.

[37] Sama heimild, bls. 32-36.

[38] Sama heimild, bls. 37.

[39] Sama heimild, bls. 39.

[40] Skýrsla stjórnlaganefndar 2011, 1. bindi, bls. 207.

[41] Þórður Bogason: Um Alþingiskafla stjórnarskrárinnar: Greinargerð um endurskoðun á IV. kafla Stjórnarskrár lýðveldisins Íslands unnin að beiðni Katrínar Jakobsdóttur forsætisráðherra (2023), bls. 34-35.

[42] NOU 2020:6 – Frie og hemmelige valg (2020).

[43] Eirik Holmøyvik: „Ny vallov med konstitusjonelle nyvinningar: Klageordning og beredskap“ (2023).

[44] Kongeriket Noregs grunnlov, 64. gr.

[45] Kongeriket Noregs grunnlov, 64. og 72. gr. og sjá Eirik Holmøyvik: „Ny vallov med konstitusjonelle nyvinningar: Klageordning og beredskap“ (2023), bls. 157.

[46] Kongeriket Noregs grunnlov, 72. gr.

[47] Lov om valg til Stortinget, fylkesting og kommunestyrer (valgloven) (2022).

[48] Eirik Holmøyvik: „Ny vallov med konstitusjonelle nyvinningar: Klageordning og beredskap“ (2023), bls. 157.

[49] Sama heimild, bls. 159.

[50] Sama heimild, bls. 161.

[51] Sama heimild, þar sem höfundur vísar til ákvörðunar Mannréttindanefndar Evrópu 7. maí 1979 í máli nr. 8227/78 (X gegn Þýskalandi) en þar fólst takmörkunin í því að kæru þurftu að fylgja undirskriftir a.m.k. 100 kjósenda..

[52] Ákvörðun Hæstaréttar Íslands 25. janúar 2011 vegna kosningar til stjórnlagaþings.

[53] Hrd. 1998, bls. 1928.

[54] Ákvörðun Hæstaréttar Íslands 25. janúar 2011 vegna kosningar til stjórnlagaþings.

[55] Mugemangango gegn Belgíu, mgr. 69 og sjá Gunnarsson og Norðdahl gegn Íslandi, mgr. 59.

[56] Dómur MDE 30. maí 2017 í máli nr. 75947/11 (Davydov o.fl. gegn Rússlandi).

[57] Sama heimild, mgr. 287.

[58] Sama heimild.

[59] Feneyjanefnd Evrópuráðsins: Code of Good Practice in Electoral Matters  (2022).

[60] Gunnarsson og Norðdahl gegn Íslandi.

[61] Um þessar úrlausnir og fleiri er varða annmarka á framkvæmd kosninga er fjallað í grein Gunnars Páls Baldvinssonar og Valgerðar Sólnes: „Réttaráhrif annmarka á framkvæmd kosninga með hliðsjón af úrlausnum Hæstaréttar Íslands“ (2014).

[62] Ákvörðun Hæstaréttar Íslands 25. janúar 2011 vegna kosningar til stjórnlagaþings.

[63] Sjá 22. og 45. gr. kosningalaga nr. 112/2021.

Nauðgun eða kynferðisleg áreitni?*

Eftir Brynhildi G. Flóvenz, fyrrverandi dósent við Lagadeild HÍ og Ragnheiði Bragadóttur, prófessor við Lagadeild HÍ.

*Grein þessi hefur verið ritrýnd og staðist þær fræðilegu kröfur sem gerðar eru samkvæmt reglum Vefrits Úlfljóts.

Efnisyfirlit

1 Inngangur
2 Dómur Héraðsdóms Reykjaness 19. maí 2022 (S-270/2022)
3 Dómur Landsréttar 31. mars 2023 (427/2022)  
4 Dómur Hæstaréttar 31. janúar 2024 (31/2023)
5 Hugtakið „önnur kynferðismök“
6 Hugtakið „kynferðisleg áreitni“
7 Gerandi þvingar brotaþola til kynferðislegra athafna gegn sjálfum sér eða fær aðra til að hafa kynferðismök saman
8 Skiptir nálægð máli?
9 Lögbundnar refsiheimildir og skýrleiki þeirra
10 Mannréttindasáttmáli Evrópu
11 Íslenskur réttur
12 Niðurstaða
Heimildaskrá
Dómaskrá
Eftirmálsgreinar


Ágrip   

Í H 31/2023 var fjallað um kynferðisbrot ákærða gegn þremur 13 og 14 ára stúlkum sem ekki voru staddar á sama stað og hann, þar sem hann fékk þær í þrjú skipti til að viðhafa kynferðislegar athafnir gagnvart sjálfum sér og hver annarri, taka athafnirnar upp á myndband og senda sér. Ákært var fyrir nauðgun skv. 1. mgr. 194. gr. og kynferðisbrot gegn börnum yngri en 15 ára skv. 1. mgr. 202. gr. hgl. Landsréttur sakfelldi í samræmi við ákæru en Hæstiréttur taldi ákvæðin ekki eiga við og sakfelldi fyrir kynferðislega áreitni skv. 2. mgr. 202. gr. hgl. Í greininni er fjallað um dóminn og túlkun Hæstaréttar á þessum ákvæðum.

Abstract

In a Supreme Court judgement, H 31/2023, on the accused´s sexual offences against three 13- and 14-year-old girls, who were not present at the same location as he was, the accused had the girls behave sexually towards themselves and each other, film the behaviour, and send the recordings to him. He was indicted of breach of Art. 1, 194 (rape) and Art. 1, 202 (sexual intercourse and other sexual interaction against children under the age of 15) of the Penal Code. The Court of Appeal convicted the accused according to the indictment, but the Supreme Court found the articles not applicable and convicted the accused for sexual harassment, according to Art. 2, 202 of the Penal Code. This paper discusses the judgement and its arguments for its interpretation of the law.


1 Inngangur

Þann 31. janúar 2024 féll dómur í Hæstarétti þar sem þrjú kynferðisbrot ákærða gegn brotaþolum töldust ekki nauðgun og/eða önnur kynferðismök gegn barni yngra en 15 ára heldur annað og mun vægara brot, þ.e. kynferðisleg áreitni skv. 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 (hér eftir hgl.). Í málinu var ákærði sakfelldur í héraði og Landsrétti fyrir mörg kynferðisbrot gegn fimm stúlkum á aldrinum 13 og 14 ára, m.a. fyrir þrjár nauðganir skv. 1. mgr. 194. gr. og 1. mgr. 202. gr. hgl., en í síðartalda ákvæðinu er refsing lögð við samræði og öðrum kynferðismökum við börn yngri en 15 ára. Hann var einnig sakfelldur fyrir mörg önnur kynferðisbrot gegn stúlkunum. 

Auk þessara brota var ákært fyrir nauðgun og kynferðisbrot gegn börnum í þremur tilvikum þar sem ákærði var ekki staddur á sama stað og brotaþolar, en fékk þær til að viðhafa kynferðislegar athafnir gagnvart sjálfum sér eða hver annarri, taka athafnirnar upp á myndband og senda sér. Skiptar skoðanir voru um hvernig sakfella ætti fyrir þessi tilvik og fóru þessir þrír ákæruliðir fyrir Hæstarétt, þar sem rétturinn taldi að úrlausn um heimfærslu háttseminnar til refsiákvæða gæti haft verulega almenna þýðingu í skilningi 4. mgr. 215. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. 

2 Dómur Héraðsdóms Reykjaness 19. maí 2022 (S-270/2022)

Þau álitamál í dóminum sem hér eru til umfjöllunar eru atvik sem lýst er í ákæruliðum A3, B5 og F17. Í þeim öllum er brotum ákærða lýst svo, að hann hafi með ólögmætri nauðung í krafti yfirburðastöðu sinnar vegna aldurs- og þroskamunar og með því að lofa gjöfum, s.s. ýmiss konar kynlífshjálpartækjum, undirfötum, nikótínpúðum, rafrettum, áfyllingum í rafrettur og áfengi, fengið brotaþola til kynferðisathafna. Í ákærulið A3 fékk ákærði A til að stinga fingri í endaþarm sinn og taka myndband af því sem hún svo sendi honum rafrænt. Í ákærulið B5 afhenti ákærði A áfestanlegan gervilim og fékk hana og C til að nota hann þannig að C festi liminn á sig og hafði kynmök við A með limnum og tók myndband af því, sem þær svo sendu ákærða. Í ákærulið F17 fékk hann E til að fróa sér með notkun kynlífshjálpartækis sem hann gaf henni og taka myndband af því sem hún svo sendi honum. 

Um alla ákæruliðina segir héraðsdómur að háttsemi ákærða hafi falist í því að biðja stúlkurnar um að framkvæma ákveðnar athafnir, taka þær upp á myndband og senda ákærða. Ekki sé annað fram komið en aðeins hafi verið um að ræða rafræn samskipti. Þau geti ekki varðað við þau ákvæði sem ákært var fyrir, þ.e. 1. mgr. 194. gr. og 1. mgr. 202. gr. hgl., heldur 2. mgr. 202. gr. hgl. um kynferðislega áreitni. Refsingin var 6 ára fangelsi. 

3 Dómur Landsréttar 31. mars 2023 (427/2022)  

Í dómi Landsréttar er ítarlega fjallað um heimfærslu brota í ákæruliðum A3, B5 og F17 til refsiákvæða. Þar kemur m.a. fram að háttsemi ákærða sé sambærileg í þessum töluliðum ákæru þannig að hann hvatti brotaþola til þess að nota kynlífshjálpartæki sem hann hafði gefið þeim eða annað og senda honum myndir af þeim kynferðislegu athöfnum. Þá verði ekki fyllilega ráðið af orðum 1. mgr. 194. gr. og 1. mgr. 202. gr. hgl. hvort maður, sem ekki er viðstaddur háttsemina, geti orðið sekur um slík brot sem aðalmaður. Vísað er í H 502/2009 en þar var ákærði m.a. sakfelldur fyrir að neyða sambúðarkonu sína, með hótun um ofbeldi eða annars konar ólögmætri nauðung, til samræðis og annarra kynferðismaka með öðrum mönnum, en hann ljósmyndaði kynmökin eða tók þau upp á myndband og tók iðulega þátt í þeim. Þetta gefi til kynna að um sé að ræða nauðgun a.m.k. ef gerandi er sjálfur viðstaddur. Einnig er vísað í L 528/2019, en þar var ákærði sakfelldur fyrir nauðgun með því að hafa neytt brotaþola til að hafa kynmök við aðra karla, án þess að vera sjálfur viðstaddur, og sagt brotaþola að senda sér myndir eða hljóðupptökur af kynmökunum. Þá segir í dómi Landsréttar: 

„Með hliðsjón af atvikum í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 502/2009 verður ekki talið skipta máli þótt engin bein líkamleg tengsl hafi verið milli ákærða og brotaþolanna í umrætt sinn. Með þessum rökum ber að fallast á kröfu ákæruvaldsins um að heimfæra skuli brot ákærða samkvæmt þessum tölulið [B5] undir 1. mgr. 194. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga.“

Um ákæruliði A3 og F17 segir að ákærða sé gefið að sök að hafa þvingað brotaþola til kynferðislegra athafna sem beinist að þeim sjálfum. Þótt hann hafi ekki verið viðstaddur kynferðismökin sé sannað að hann hafi gefið brotaþolum kynlífshjálpartæki í þeim tilgangi að fá þær til þess að nota þau til kynlífsathafna og senda honum myndupptökur af þeim athöfnum. Í dóminum var fallist á kröfu ákæruvaldsins um sakfellingu skv. 1. mgr. 194. gr. og 1. mgr. 202. gr. hgl. með eftirfarandi rökum:

„Í báðum ákæruliðunum liggur fyrir að ákærði þrýsti mjög á brotaþola að fá sendar myndir eða myndskeið af kynlífsathöfnum brotaþola. Ljóst er að með þessari háttsemi fékk ákærði brotaþola, sem voru börn, til þess að stunda önnur kynferðismök en samræði með framangreindum hætti í þeim tilgangi að svala kynferðislegum þörfum sínum. Kynferðismök fullorðins manns við barn eru misnotkun á yfirburðaaðstöðu hans gagnvart barninu og í því felst ofbeldi, hótun og misneyting.“ 

Ákærði var dæmdur í 7 ára fangelsi. 

Einn dómari skilaði sératkvæði og taldi brot í ákæruliðum A3 og F17 kynferðislega áreitni skv. 2. mgr. 202. gr. þar sem verknaðarlýsingar 1. mgr. 194. gr. og 1. mgr. 202. gr. hgl. bendi til líkamlegra tengsla milli tveggja einstaklinga, en hér hefðu brotaþolar beint kynlífsathöfnum að sjálfum sér án beinnar þátttöku annars manns. Með vísan til reglunnar um lögbundnar og skýrar refsiheimildir væri ekki ótvírætt að þessi háttsemi félli undir ákvæðin og yrði ákærði að njóta þess vafa. 

4 Dómur Hæstaréttar 31. janúar 2024 (31/2023)

Í dómi Hæstaréttar er ítarlega fjallað um ákæruliðina þrjá. Þróun 194. gr. hgl. um nauðgun er rakin með vísan til greinargerða með frumvörpum til laga nr. 40/1992, 61/2007 og 16/2018 um breytingar á kynferðisbrotakafla hgl. Þá segir Hæstiréttur: 

„Nokkur tími leið frá því að ákærði fékk brotaþola til að viðhafa þá háttsemi sem tilgreind er í þessum ákæruliðum og þar til hann fékk myndskeiðin send. Hann gat samkvæmt framangreindu ekki stjórnað því hvenær eða með hvaða hætti hin kynferðislega háttsemi var viðhöfð. Ákærði gat því ekki knúið fram atburðarásina eða ráðið framvindu hennar á sama hátt og væri hann staddur í sama rými og brotaþoli eða jafnvel sæti fyrir framan vefmyndavél í rauntíma og stjórnaði atburðum með fyrirmælum. Háttsemi ákærða verður samkvæmt þessu ekki jafnað til þeirrar háttsemi sem felld var undir önnur kynferðismök samkvæmt 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 502/2009, þar sem ákærði í því máli var staddur í sama rými og brotaþoli og neyddi hana með hótunum og ofbeldi til kynmaka með öðrum.“

Þá segir í dóminum að aukin netnotkun barna og breytt samskiptamynstur þeirra í milli og við aðra með notkun samskiptaforrita og samfélagsmiðla geri þau berskjölduð gagnvart kynferðislegri háttsemi sem unnt sé að drýgja á þessum vettvangi. Síðan segir:

„Þrátt fyrir þessa þróun og ótvíræða skyldu löggjafans til að vernda börn gegn hvers konar misnotkun, þar á meðal kynferðislegri, verður ekki með skýrum hætti ráðið að orðalag 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga og 1. mgr. 202. gr. þeirra endurspegli þá þróun og nái til þeirrar háttsemi að fjarstaddur gerandi fái annan mann, í tilviki brotaþola, barn, til þess að fróa sjálfu sér eða eiga kynferðismök við aðra og fái síðar myndskeið sent af því.“ 

Vísað er í regluna um lögbundnar refsiheimildir, sbr. 1. mgr. 69. gr. stjskr. og 1. gr. hgl., og komist að þeirri niðurstöðu að orðalag 1. mgr. 194. gr. og 1. mgr. 202. gr. hgl. veiti

„… ekki það svigrúm til túlkunar að fella megi háttsemi þá sem ákært er fyrir í ákæruliðum 3, 5 og 17 undir önnur kynferðismök samkvæmt þessum ákvæðum.“ 

Háttsemin var því felld undir 2. mgr. 202. gr. hgl. um kynferðislega áreitni gegn börnum yngri en 15 ára en ákvörðun Landsréttar um refsingu var staðfest. 

5 Hugtakið „önnur kynferðismök“

Úrlausnarefnið í ákæruliðunum þremur snýst um það hvernig túlka beri hugtakið önnur kynferðismök. Ef háttsemin telst önnur kynferðismök eru brotin nauðgun skv. 1. mgr. 194. gr. og kynferðisbrot gegn barni skv. 1. mgr. 202. gr. hgl. Í íslenskum rétti eru önnur kynferðismök lögð að jöfnu við samræði. Í athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 61/2007 er fjallað um hugtakið önnur kynferðismök. Þar er vísað til skilgreiningar hugtaksins í greinargerð með frumvarpi til laga nr. 40/1992 þar sem fram kemur að hugtakið beri að skýra frekar þröngt. Í því felist kynferðisleg misnotkun á líkama annarrar manneskju sem komi í stað hefðbundins samræðis eða hafi gildi sem slíkt. Þetta séu athafnir sem veiti geranda kynferðislega fullnægingu eða séu almennt til þess fallnar. Síðan er í athugasemdunum frá 2007 talin upp ýmiss konar háttsemi sem undir þetta falli, þ.e. munnmök og endaþarmsmök, sú háttsemi að setja hluti eða fingur í leggöng eða endaþarm og sleikja og sjúga kynfæri. Þá segir í athugasemdunum að með vísan til skilgreininga fræðimanna, einkum norskra, væri einnig eðlilegt að undir hugtakið féllu samræðishreyfingar milli læra þolanda, á bakhluta hans eða maga, auk þeirrar háttsemi geranda að láta þolanda fróa sér.[1] Ríkissaksóknari gerði athugasemdir við frumvarp til laga nr. 61/2007 og benti réttilega á að í þessari upptalningu á því hvað séu önnur kynferðismök sé ekki minnst á það þegar gerandi lætur þolanda fróa sjálfum sér eða þegar gerandi lætur t.d. tvo þolendur hafa kynmök saman. Í svari höfundar frumvarpsins til Alþingis er bent á að upptalningin í frumvarpinu á dæmum um önnur kynferðismök sé eðli málsins samkvæmt ekki tæmandi. Því sé ekkert því til fyrirstöðu að ofangreind háttsemi geti fallið undir hugtakið.[2]

Í ákæruliðunum kemur fram að brotaþolar hafi sett fingur og kynlífstæki í leggöng og endaþarm. Enginn vafi er á því að slíkar athafnir sem beinast að kynfærum eru önnur kynferðismök, enda veita þær eða eru almennt til þess fallnar að veita geranda kynferðislega fullnægingu. Þessi tiltekna háttsemi er auk þess sérstaklega tilgreind í lögskýringargögnum, svo það getur varla verið skýrara.[3] Um þetta eru líka til fjölmörg dómafordæmi, t.d. H 358/2005 (fingur og salernispappír í leggöng), H 229/2008 (fingur í kynfæri og endaþarm) og H 254/2017 (fingur í leggöng).  

6 Hugtakið „kynferðisleg áreitni“

Í H 31/2023 er því hafnað að háttsemi ákærða í ákæruliðunum þremur sé önnur kynferðismök, heldur sé hún kynferðisleg áreitni gegn börnum yngri en 15 ára skv. 2. mgr. 202. gr. hgl. Ákvæði um kynferðislega áreitni voru fyrst lögfest í hegningarlögum með breytingalögum nr. 40/1992, og voru þá m.a. sett í ákvæðin um kynferðisbrot gegn börnum, sjá nú 2. mgr. 200. gr., 2. mgr. 201. gr. og 2. mgr. 202. gr. hgl. Hugtakið kynferðisleg áreitni var ekki skilgreint í ákvæðunum sjálfum en í athugasemdum með frumvarpi til laganna segir að kynferðisleg áreitni teljist ekki slík misnotkun á líkama manns að hún komi í stað hefðbundins samræðis eða hafi gildi sem slíkt, þ.e. „önnur kynferðismök“. Hér undir falli ýmiss konar káf, þukl og annars konar líkamleg snerting og ljósmyndun af kynferðislegum toga.[4]

Almennt ákvæði um kynferðislega áreitni var ekki lögfest í hgl. fyrr en með lögum nr. 61/2007, sjá 199. gr. hgl. Í ákvæðinu er svokölluð lögskýrgreining, þ.e. hugtakið er skilgreint í lagagreininni sjálfri. Þar segir að háttsemin felist m.a. í því að strjúka, þukla eða káfa á kynfærum eða brjóstum annars manns innan klæða sem utan, enn fremur í táknrænni hegðun eða orðbragði sem er mjög meiðandi, ítrekað eða til þess fallið að valda ótta. Þessi lögskýrgreining er sérstök að því leyti að skilgreiningin felst í því að refsinæm tilvik eru talin upp í dæmaskyni. Önnur tilvik geta því komið til greina en þar eru talin, en þau þurfa þá að vera svipuð að grófleika og eðlislík þeim sem talin eru upp í ákvæðinu.[5] Ef þuklað er eða káfað innan klæða er ekki nauðsynlegt að kynfæri eða brjóst séu snert til að háttsemin teljist kynferðisleg áreitni.[6]Af þessu má leiða að kynferðisleg áreitni sé háttsemi kynferðislegs eðlis sem hvorki telst samræði né önnur kynferðismök. Hún felst í hvers konar snertingu á líkama annarrar manneskju sem er andstæð góðum siðum og samskiptaháttum.[7] Hafa má skilgreiningu 199. gr. hgl. á hugtakinu til hliðsjónar þegar ákvæðin um kynferðislega áreitni gegn börnum eru túlkuð.[8]

Efri mörk kynferðislegrar áreitni liggja nærri öðrum kynferðismökum og því þarf að greina þar á milli. Í greinargerð með frumvarpi til laga nr. 61/2007 segir um kynferðislega áreitni að þukl eða káf geti verið á því stigi, ákaft eða langvarandi, að um önnur kynferðismök sé að ræða. Sé fingri stungið inn í leggöng sé háttsemin orðin önnur kynferðismök.[9] Margir dómar hafa fallið þar sem beitt er 199. gr. hgl. og sýna mörkin á milli þessara brota, t.d. H 22/2013 (kynfæri strokin innan klæða), H 433/2016 (káf innan klæða á brjóstum og kynfærum) og L 86/2018 (káf á kynfærum og rassi innanklæða). Þar sem setning fingurs eða hlutar í leggöng og endaþarm er ekki eðlislík káfi og þukli og mun grófari háttsemi en það, verður að túlka niðurstöðu Hæstaréttar um heimfærslu til 2. mgr. 202. gr. hgl. um kynferðislega áreitni svo, að ákærði beri aðeins refsiábyrgð á þeim þætti háttseminnar sem fólst í því að fá brotaþola til að senda sér myndböndin af kynferðislegri háttsemi sinni.

7 Gerandi þvingar brotaþola til kynferðislegra athafna gegn sjálfum sér eða fær aðra til að hafa kynferðismök saman

Af framansögðu virðist nokkuð ljóst að sú háttsemi að setja hluti eða fingur í kynfæri og endaþarm fellur undir önnur kynferðismök. En hér var það ekki ákærði sjálfur sem gerði þetta, heldur fékk hann stúlkurnar til þess að gera þetta sjálfar. Breytir það niðurstöðunni? 

Á þetta álitaefni hefur reynt í dómum. Í H 472/2005 var maður ákærður fyrir að hafa nýtt sér yfirburði vegna aldurs- og þroskamunar, greitt þremur 15 ára stúlkum peninga og fengið þær til að setja kynlífstæki í kynfæri sín og endaþarm, og fá tvær þeirra til að hafa kynmök saman, m.a. með notkun kynlífstækja. Hann ljósmyndaði athæfið og geymdi á tölvu sinni. Ákært var fyrir brot gegn 3. mgr. 202. gr. hgl. um tælingu barna yngri en 18 ára. Dómurinn á því ekki beint við hér. Hann er þó sambærilegur H 31/2023 að því leyti að brotaþolar eru fengnir til athafnanna gagnvart sjálfum sér, og saman, og skilgreining á öðrum kynferðismökum er sú sama í 1. og 3. mgr. 202. gr. hgl. Sakfellt var í héraði. Hæstiréttur sýknaði með vísan til þess að í greinargerð með frumvarpi til laga nr. 40/1992 segði að skýra bæri hugtakið önnur kynferðismök þröngt og athafnirnar þyrftu að veita eða vera almennt til þess fallnar að veita hinum brotlega kynferðislega fullnægingu, en ákærði hefði fengið stúlkurnar til þessara athafna í þeim tilgangi að ljósmynda þær. Þessi rök standast ekki enda skipta hvatir geranda á verknaðarstundu ekki máli.[10] Ekki er fjallað um það að ákærði setti ekki kynlífstækin sjálfur í kynfæri og endaþarm brotaþola heldur þær sjálfar og virðist það því ekki hafa vafist fyrir dómurunum í málinu. 

Í H 502/2009 neyddi ákærði sambýliskonu sína mörgum sinnum með hótunum um ofbeldi og annars konar ólögmætri nauðung til samræðis og annarra kynferðismaka með öðrum mönnum. Hann ljósmyndaði kynmökin eða tók þau upp á myndband og var iðulega sjálfur þátttakandi í þeim. Sakfellt var fyrir nauðgun skv. 1. mgr. 194. gr. hgl. Hér féllst Hæstiréttur á að ákærði hefði gerst sekur um nauðgun, einnig í þeim tilvikum þar sem hann hafði ekki sjálfur kynmökin við brotaþola heldur fékk aðra menn til þess. Líta má svo á að ákærði hafi notað mennina sem verkfæri til þess að fremja brotin. Fleiri dæmi eru til í refsirétti um að gerandi fái grandlausa menn til þess að framkvæma þann verknað sem er refsiverður og jafnast það á við að hann hafi framkvæmt hann sjálfur. Þetta er eðlileg niðurstaða enda er brotið gegn kynfrelsi brotaþola hið sama, hvort sem gerandi framkvæmir verknaðinn sjálfur eða lætur annan mann gera það. 

Í framhaldinu má spyrja hvort hið sama eigi ekki að gilda ef tveir brotaþolar eru þvingaðir til að hafa kynmök saman. Hér eru ekki nein bein líkamleg tengsl milli geranda og brotaþola en misgerðin gagnvart þeim er sú sama. Litlu máli skiptir fyrir brotaþola hvort hin refsiverðu kynmök eru framkvæmd af manneskju sem einnig er þvinguð til kynmakanna eða af geranda sjálfum.[11] Þriðja tilbrigðið er þegar brotaþoli er þvingaður til kynferðislegra athafna gagnvart sjálfum sér, sbr. H 472/2005 og H 31/2023. Það ætti að koma á sama stað niður. Ekki ætti að skipta máli hver það er sem er notaður sem verkfæri til þess að fremja verknaðinn, þriðji maður eða brotaþoli sjálfur. Í þessum tilvikum er brotið gegn kynfrelsi brotaþola án samþykkis hans og með aðferðum sem falla undir 1. mgr. 194. gr. hgl. Því er óhjákvæmilegt að komast að þeirri niðurstöðu að þetta sé nauðgun í skilningi 194. gr. hgl.[12]

8 Skiptir nálægð máli?

Í H 31/2023 kemur fram að nokkur tími hafi liðið frá því að ákærði fékk brotaþola til að viðhafa háttsemina og þar til hann fékk myndskeiðin send. Hins vegar kemur ekki fram í dóminum hve langur sá tími var. Þá segir að vegna þessa hafi ákærði ekki getað stjórnað atburðarásinni eins og hann hefði getað gert í rauntíma, hvort sem er á staðnum eða í streymi. Háttsemi hans yrði því ekki jafnað til þeirrar háttsemi sem taldist önnur kynferðismök í H 502/2009 því að þar hefði ákærði verið staddur í sama rými og brotaþoli og neytt hana til kynmaka með öðrum. 

Hér vaknar spurningin um nálægð, þ.e. þurfa allir aðilar, gerandi og brotaþoli/brotaþolar, að vera á sama stað eða er unnt að fremja brotið í gegnum netið eða aðra fjarskiptamiðla, þannig að gerandi sé á öðrum stað en brotaþolar? Sé viðurkennt að aðilar þurfi ekki að vera á sama stað, vaknar í framhaldinu sú spurning hvaða þýðingu fjarlægð og tími hafi, þ.e. er það skilyrði refsiábyrgðar að gerandi horfi á verknaðinn í beinu streymi eða nægir að hann fái sent myndband af honum eftir á? Til að varpa ljósi á þetta má líta til tveggja dóma.

Í H 441/2016 þóttist ákærði vera 17 ára og viðhafði kynferðislegt tal á netinu við 15 ára dreng og fékk hann til að senda sér mynd af kynfærum sínum. Hann var ákærður fyrir tilraun til nauðgunar með því að hafa daginn eftir hótað að dreifa myndinni og samskiptum þeirra ef drengurinn hefði ekki kynmök við hann fyrir kl. 23 þá um kvöldið. Meirihluti Hæstaréttar sakfelldi fyrir tilraun til nauðgunar. Minnihlutinn vildi sýkna, m.a. vegna þess að samskiptin hefðu farið fram á netinu og þeir þá verið staddir hvor í sínu húsi. Þessi röksemdafærsla gengur ekki upp. Engu máli skiptir þó þeir hafi ekki verið staddir í sama húsi þegar hótanirnar voru settar fram og bárust til drengsins. Það er ekki skilyrði hótana skv. 194. gr. að þær séu settar fram augliti til auglitis. Væri sú raunin væri ekki unnt að hóta í síma eða bréfi.[13]

Í L 528/2019 var ákærði sakfelldur fyrir nauðgun þar sem hann hótaði brotaþola að birta opinberlega kynferðislegar myndir af henni og þvingaði hana þannig til kynmaka við aðra karlmenn og lét hana taka upp og senda sér myndir, myndupptökur eða hljóðupptökur af þessum samskiptum. Í dómi Landsréttar segir að háttsemin hafi verið af kynferðislegum toga og afar niðurlægjandi fyrir brotaþola. Skipti ekki máli hvort tilgangur ákærða hafi verið einhver annar en að veita sér kynferðislega fullnægingu enda nægir að verknaður sé almennt til þess fallinn. Í Hæstarétti (31/2021) var þessum ákærulið vísað frá héraðsdómi þar sem hann endurspeglaði aðeins að litlu leyti þá háttsemi ákærða sem rannsókn málsins hefði leitt í ljós, svo sem hversu oft ákærði stuðlaði að því að brotaþoli hefði kynferðismök með öðrum mönnum, hver sá maður væri sem upplýsingar lágu fyrir um, í hverju kynferðismökin hefðu falist, hvar þau hefðu farið fram, við hvaða aðstæður og hvenær þau brot hefðu verið framin sem rannsóknin hefði leitt í ljós. Taldi Hæstiréttur talsvert skorta á að ákæruliðurinn væri svo greinargóður og skýr að ákærða væri fært að taka afstöðu til sakargiftanna og halda uppi vörnum gegn þeim. Af þeim sökum gæti hann heldur ekki orðið grundvöllur að sönnunarfærslu fyrir dómi auk þess sem sakarefnið væri alls ekki dæmigert fyrir þá háttsemi sem talin hefði verið falla undir 1. mgr. 194. gr. hgl.

Þessir dómar veita skýrar vísbendingar um hvernig unnt er að meta aðstæður þegar fjarlægð er á milli geranda og brotaþola. Mörg dæmi eru um að einstök brot eða brotaþættir séu framkvæmdir þannig að aðilar séu ekki á sama stað, t.d. fjársvik framin með blekkingum í gegnum síma eða tölvupóst eða þjófnaður með því að láta grandlausan þriðja mann ná í það sem á að stela. Framangreindir dómar fjalla um kynferðisbrot þar sem gerandi og brotaþoli eru ekki á sama stað. Í H 31/2023 beitir ákærði yfirburðastöðu sinni og ólögmætri nauðung til að fá brotaþola til athafnanna. Þær eru undir nauðungaráhrifum ákærða og orsakatengsl eru á milli háttsemi hans og kynferðislegra athafna þeirra gagnvart sjálfum sér. Nauðungaráhrifin vara enn þegar þær viðhafa háttsemina, enda gera þær þetta vegna tilmæla frá honum. Saknæmiskröfum er einnig fullnægt þar sem ákærði hefur ásetning til að beita ólögmætri nauðung og fá brotaþola til háttseminnar. 

9 Lögbundnar refsiheimildir og skýrleiki þeirra

Í H 31/2023 ræðst niðurstaðan ekki síst af mati Hæstaréttar á skýrleika þeirra refsiheimilda  sem ákæran lýtur að þar sem rétturinn telur að sú háttsemi, sem ákært var fyrir, falli ekki undir hugtakið önnur kynferðismök.

Krafan um skýrleika refsiheimilda er ein af grundvallarreglum refsiréttar og er hluti meginreglunnar um lögbundnar refsiheimildir, sem felur í sér að engri manneskju verði refsað fyrir verknað sem ekki er refsiverður lögum samkvæmt eins og þau eru túlkuð af dómstólum í réttarríki. Í íslenskum rétti er kveðið á um skýrleika refsiheimilda í stjórnarskrá (stjskr.), hgl. og Mannréttindasáttmála Evrópu (MSE), sbr. lög nr. 62/1994. Verður hér stuttlega gerð grein fyrir kröfum um skýrleika refsiheimilda skv. 7. gr. MSE og 69. gr. stjskr.

10 Mannréttindasáttmáli Evrópu

Í 7. gr. MSE segir m.a: „Engan skal telja sekan um afbrot hafi verknaður sá eða aðgerðaleysi, sem hann er borinn, eigi varðað refsingu að landslögum eða þjóðarétti þá framin voru.“

Mannréttindadómstóll Evrópu (MDE) hefur í dómum sínum afmarkað nokkuð inntak 7. gr. hvað varðar skýrleika refsiheimilda, bæði með túlkun á hugtakinu „lög“ í skilningi ákvæðisins og á heimildum dómstóla til túlkunar og þróunar refsiákvæða. 

Dómstóllinn hefur lagt áherslu á að ákvæðið sé eitt grundvallaratriða réttarríkisins sem túlka skuli og beita í ljósi markmiðs síns og tilgangs til að tryggja virka vernd gegn handahófskenndum ákærum, sakfellingum og refsingum.[14]Brot þurfi að skilgreina í lögum og því skilyrði sé fullnægt þegar einstaklingur getur ráðið af orðalagi viðeigandi ákvæðis og eftir atvikum túlkun dómstóla hvaða háttsemi er refsiverð.[15] Þá fari inntak hugtaksins „fyrirsjáanleiki“  talsvert eftir innhaldi þeirrar heimildar (e. instrument) sem um ræðir, því sviði sem heimildinni er ætlað að ná yfir, og fjölda og stöðu þeirra sem lögum er beint að. Þannig geti lög fullnægt kröfu um fyrirsjáanleika jafnvel þó að viðkomandi þurfi að leita lögfræðiaðstoðar, sem viðeigandi megi teljast í tilteknum aðstæðum, til að meta hvaða afleiðingar tiltekin háttsemi geti haft í för með sér.[16] Þá segir um 7. gr.: 

„Article 7 (art. 7) of the Convention cannot be read as outlawing the gradual clarification of the rules of criminal liability through judicial interpretation from case to case, provided that the resultant development is consistent with the essence of the offence and could reasonably be foreseen“.[17]

Af þessu má ráða að ekki er nauðsynlegt skilyrði fyrirsjáanleika að nákvæmlega megi sjá eingöngu af lestri lagaákvæðis hvaða háttsemi fellur þar undir. Að þessu leyti til er túlkun MDE ólík túlkun Hæstaréttar í H 31/2023.

MDE hefur jafnframt talið að hversu skýrt sem orðalag lagaákvæðis kunni að vera verði ekki komist hjá túlkun dómstóla, m.a. í sakamálum. Ætíð verði þörf fyrir nánari útlistun á einstökum atriðum sem vafi leikur á um og jafnframt fyrir aðlögun að breyttum aðstæðum.[18] Framsækin þróun refsilaga með túlkun dómstóla sé rótgróinn og nauðsynlegur hluti lagahefðar aðildarríkja samningsins. Ekki megi skilja 7. gr. sáttmálans svo að hún girði fyrir þróun ákvæða um refsiábyrgð með túlkun dómstóla frá einu máli til annars, að því gefnu að þróunin í heild sinni sé í samræmi við kjarna brots og sé nokkuð fyrirsjáanleg.[19]

Samkvæmt framangreindu getur inntak refsiákvæðis þróast nokkuð í túlkun dómstóla með aðlögun að breyttum kringumstæðum. Slík þróun hlýtur að einhverju marki að helgast af samfélagsþróuninni, hvort heldur er tæknilegri þróun eða þróun samskipta.[20] Kjarni verndarinnar hlýtur að vera sá að borgararnir geti nokkurn veginn gert sér grein fyrir því hvaða háttsemi er refsiverð og ekki sé handahófskennt hvaða háttsemi falli undir tiltekin refsiákvæði.

11 Íslenskur réttur

Í 1. mgr. 69. gr. stjskr. segir m.a.: „Engum verður gert að sæta refsingu nema hann hafi gerst sekur um háttsemi sem var refsiverð samkvæmt lögum á þeim tíma þegar hún átti sér stað eða má fullkomlega jafna til slíkrar háttsemi.“

Sambærilegt ákvæði er í 1. mgr. 1. gr. hgl. nr. 19/1940 en þar segir: „Eigi skal refsa manni, nema hann hafi gerst sekur um háttsemi, sem refsing er lögð við í lögum, eða má öldungis jafna til hegðunar, sem þar er afbrot talin.“ 

Björg Thorarensen bendir á að íslensk lög geymi fjölmörg hugtök sem veiti svigrúm til túlkunar án þess að það teljist andstætt skýrleikakröfunni. Um þessi atriði hafi mótast dómvenjur sem geti gefið til kynna, svo að nokkuð fyrirsjáanlegt sé, hvernig þessum reglum kunni að verða beitt.[21] Hafa verði hugfast að fjölmörg hugtök, bæði í refsilögum sem öðrum lögum þar sem verknaðarlýsing komi fram, geti verið háð túlkun og veiti nokkurt svigrúm um hvernig þeim verði beitt.[22] Þá eru réttarhugtök í hgl., t.d. klám, sem ekki eru eins hnitmiðuð og reglan um lögbundnar refsiheimildir gerir ráð fyrir, en veita dómstólum svigrúm til að móta reglurnar eftir þeim félagslegu og siðferðilegu sjónarmiðum sem ríkjandi eru hverju sinni.[23]

Í H 31/2023 er vísað í 1. mgr. 69. gr. stjskr. og síðan segir: „Refsiheimild skal einnig vera svo skýr og ótvíræð að ljóst sé af lestri lagaákvæðis hvaða háttsemi sé refsiverð“.  Ekki verður annað séð en að með þessu geri Hæstiréttur auknar kröfur til skýrleika refsiheimilda umfram það sem leiða má af framangreindum réttarheimildum með því að takmarka heimildina við hvað „ljóst sé af lestri lagaákvæðis“ einum saman án þess að taka tillit til þess að þróun geti átt sér stað á inntaki hugtaka í refsilögum í samræmi við þróun í samfélaginu, t.d. á samskiptamáta og samskiptamiðlum.

Í  dóminum segir að vafa um hvort refsiákvæði taki til háttsemi beri að virða ákærða í hag og er vísað þar til tveggja dóma réttarins, annars vegar H 342/1994 um hlutlæga refsiábyrgð skipstjóra, sem ekki var bein refsiheimild fyrir í lögum, og hins vegar H 31/2021 sem að framan er getið og varðaði verulega galla á ákæru. Þar taldi rétturinn ennfremur að þar sem ekki yrði með skýrum hætti ráðið af orðalagi 1. mgr. 194. gr. hgl. að fjarstaddur maður, sem stuðlar að því með hótunum eða annarri þvingun að annar maður eigi kynferðismök við þriðja mann, teldist sjálfur hafa haft önnur kynferðismök í skilningi ákvæðisins, sem var sakarefni umrædds ákæruliðar, hefði verið enn frekari ástæða til að öllum verknaðarþáttum væri lýst með greinargóðum og skýrum hætti og eins nákvæmlega og rannsóknarniðurstöður gáfu tilefni til.  

Í því máli sem hér er til umfjöllunar var hvorki um að ræða hlutlæga refsiábyrgð né var ákæru ábótavant heldur telur Hæstiréttur að ekki verði með skýrum hætti ráðið að orðalag 1. mgr. 194. gr. og 1. mgr. 202. gr. hgl. endurspegli þá þróun og nái til þeirrar háttsemi sem ákært var fyrir og virðist það skipta sköpum að ákvæðin nefna ekki berum orðum þau tilvik sem fallið geta undir hugtakið önnur kynferðismök.

Ákvæði í nútímarefsirétti eru almennt orðuð, þar sem löggjafinn getur ekki séð öll tilvik fyrir. Ekki er ætlunin að ákvæðin séu tilviksbundin, þ.e. lýsi ákveðnum tilvikum og útiloki þá þar með önnur, eins og tíðkaðist í Grágás og Jónsbók. Tekið er fram í greinargerð með frumvarpi til laga nr. 61/2007 að upptalning á því sem undir hugtakið önnur kynferðismök geti fallið sé ekki tæmandi. Hér er einnig vert að hafa í huga að refsirétturinn er fræðigrein sem er í örri þróun, ekki síst nú á dögum. Því getur inntak hugtaka og túlkun þeirra breyst og þróast í tímans rás eftir því sem ný fræðileg þekking kemur fram og viðhorf breytast. Þau sjónarmið eiga við um túlkun hugtaksins önnur kynferðismök og verður þar að hafa í huga markmið ákvæðanna um kynferðisbrot eins og þau koma t.d. fram í greinargerð með frumvarpi til laga nr. 61/2007, þ.e. að auka réttarvernd barna og reyna að tryggja svo sem framast er unnt með löggjöf að friðhelgi, sjálfsákvörðunarréttur, kynfrelsi og athafnafrelsi hvers einstaklings sé virt.[24] Í H 31/2023 eru framin mörg brot, sum þar sem ákærði og brotaþolar eru á sama stað, en önnur þar sem fjarlægð er á milli ákærða og brotaþola. Eftir sem áður eru þau alveg sama meingerðin, hvort sem ákærði er viðstaddur í eigin persónu eða ekki og hvort sem einhver tími líður milli einstakra verknaðarþátta brotsins eða ekki.  

Skýrleiki refsiheimilda er mikilvæg krafa í réttarríki. Hafa verður þó í huga þá hagsmuni sem kunna að vegast á við mat dómstóla á því hvort skýrleiki sé nægur. Í þessu máli eru það annars vegar hagsmunir ákærða af því að vera ekki refsað fyrir aðra háttsemi en þá sem refsiverð var samkvæmt lögum eins og þau eru skýrð, m.a. í samræmi við tilgang sinn, og hins vegar hagsmunir þeirra barna, sem ákærði misnotaði, af því að njóta viðeigandi réttarverndar gegn kynferðislegri misnotkun í samræmi við 3. mgr. 76. gr. stjskr., sbr. 14. gr. laga nr. 97/1995 þar sem segir að börnum skuli tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst. Hæstiréttur bendir réttilega á skyldu ríkisins til að vernda börn gegn hvers kyns kynferðislegri notkun eða misnotkun í kynferðislegum tilgangi skv. 34. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013. Sú skylda nær ekki eingöngu til löggjafans heldur til allra þátta ríkisvaldsins, þar á meðal Hæstaréttar. Þá má benda á skyldu aðildarríkja MSE til að vernda friðhelgi einkalífs barnanna skv. 8. gr. MSE. 

12 Niðurstaða

Höfundar telja að brot ákærða falli undir hugtakið önnur kynferðismök í skilningi 1. mgr. 194. gr. og 1. mgr. 202. gr. hgl. Hæstiréttur virðist ekki draga í efa að ákærði hafi fengið börnin til þess kynferðislega athæfis sem ákært var fyrir og gert það í krafti yfirburðastöðu sinnar. Hið kynferðislega athæfi var þess eðlis að mati höfunda að falla almennt undir önnur kynferðismök eins og þeim er lýst hér að framan. Hæstiréttur rökstyður ekki í dóminum af hverju háttsemin teljist önnur kynferðisleg áreitni skv. 2. mgr. 202. gr. hgl., hvernig háttsemin samsvarar lýsingu þess ákvæðis eða af hverju tími og rúm skipta ekki sama máli varðandi aðra kynferðislega áreitni og önnur kynferðismök. Háttsemin samsvarar ekki fyrri skilgreiningum réttarins á hugtakinu kynferðisleg áreitni og hefði því verið eðlilegra að sýkna ákærða teldi rétturinn ekki unnt að sakfella fyrir önnur kynferðismök.

Þá telja höfundar að heimfærsla brotanna í Landsrétti sé í samræmi við kröfu stjórnarskrárinnar og MSE um skýrleika refsiheimilda en krafa Hæstaréttar sé umfram þær skýrleikakröfur. 

Þar sem Hæstiréttur beitir svo þröngri túlkun á hugtakinu önnur kynferðismök sem H 31/2023 ber vitni um, og nú þegar er farið að vísa í dóminn sem fordæmi, sbr. t.d. L 23. febrúar 2024 (179/2023), er hugsanlegt að bæta þurfi við málsgrein í viðeigandi ákvæði um kynferðisbrot í hegningarlögum, um að það séu önnur kynferðismök þegar gerandi þvingar brotaþola til kynferðislegra athafna gegn sjálfum sér eða fær aðra til að hafa kynferðismök saman. En þess þarf þá að gæta, að ákvæðin séu ekki svo ítarleg að þau snúist upp í andhverfu sína og leiði til gagnályktunar frá því sem þar segir og útiloki þá tilvik sem ætlunin er að séu refsiverð. Of ítarleg ákvæði geta því dregið úr réttarvernd brotaþola á sama hátt og of þröng lagatúlkun gerir það í H 31/2023.

Heimildaskrá

Alþingistíðindi.
Björg Thorarensen: Stjórnskipunarréttur – Mannréttindi. Önnur útgáfa. Bókaútgáfan Codex. Reykjavík 2019.
Jónatan Þórmundsson: Afbrot og refsiábyrgð I. Önnur útgáfa. Háskólaútgáfan. Reykjavík 2023.  Ragnheiður Bragadóttir: Kynferðisbrot. Ritröð Lagastofnunar Háskóla Íslands nr. 3. Reykjavík 2006.
Ragnheiður Bragadóttir: Svör til nefndasviðs Alþingis við umsögnum um frumvarp til breyting á almennum hegningarlögum, nr. 19 12. febrúar 1940 (kynferðisbrot), sem lagt var fram á Alþingi haustið 2006. Alþingi Erindi nr. Þ 133/737, komudagur 23. janúar 2007. 14 bls. Slóð: https://www.althingi.is/altext/erindi/133/133-737.pdf
Ragnheiður Bragadóttir: Kynferðisbrot  ̶  Dómabók. Bókaútgáfan Codex. Reykjavík 2009.
Ragnheiður Bragadóttir: Nauðgun og önnur brot gegn kynfrelsi fólks. Bókaútgáfan Codex. Reykjavík 2018.
Slettan, Svein og Toril Marie Øie: Forbrytelse og straff. Bind I. Innføring i strafferett. Universitetsforlaget. Oslo 2001.
Svala Ísfeld Ólafsdóttir: Refsiákvæði sem varða kynferðisbrot gegn börnum. Hinn launhelgi glæpur – Kynferðisbrot gegn börnum. Háskólaútgáfan. Reykjavík 2011. Bls. 57-107.

Dómaskrá

Dómar Hæstaréttar Íslands

H 342/1994
H 31/2003
H 358/2005
H 472/2005
H 229/2008
H 502/2009
H 22/2013
H 433/2016
H 441/2016
H 254/2017
H 31/2021

Dómar Landsréttar

L 86/2018
L 528/2019


Eftirmálsgreinar

[1] Alþingistíðindi 2006-2007, A-deild, bls. 530.

[2] Ragnheiður Bragadóttir: Svör til nefndasviðs Alþingis (2007), bls. 9.

[3] Ragnheiður Bragadóttir: Nauðgun og önnur brot gegn kynfrelsi fólks (2018), bls. 93.

[4] Alþingistíðindi 1991-1992, A-deild, bls. 788.

[5] Jónatan Þórmundsson: Afbrot og refsiábyrgð I (2023), bls. 425-426.

[6] Ragnheiður Bragadóttir: Nauðgun og önnur brot gegn kynfrelsi fólks (2018), bls. 375.

[7] Alþingistíðindi 2006-2007, A-deild, bls. 559.

[8] Svala Ísfeld Ólafsdóttir: Refsiákvæði sem varða kynferðisbrot gegn börnum (2011), bls. 64.

[9] Þingskjal 20 – 20. mál, 133. löggjafarþing 2006-2007, bls. 46. 

[10] Ragnheiður Bragadóttir: Nauðgun og önnur brot gegn kynfrelsi fólks (2018), bls. 88-89 og 94.

[11] Svein Slettan og Toril Marie Øie: Forbrytelse og straff (2001), bls. 261.

[12] Ragnheiður Bragadóttir: Nauðgun og önnur brot gegn kynfrelsi fólks (2018), bls. 179-180.

[13] Nánar er fjallað um dóminn í: Ragnheiður Bragadóttir: Nauðgun og önnur brot gegn kynfrelsi fólks (2018), bls. 113-114.

[14] Sjá t.d. dóm MDE [GC] 21. október 2013 í máli nr. 42750/09, Del Rio Prada gegn Spáni, 77. mgr.; dóm MDE [GC] 12. febrúar 2008 í máli nr. 21906/04, Kafkaris gegn Kýpur, 137. mgr.

[15] Sjá t.d.  dóm MDE 22. nóvember 1995 í máli nr. 20166/92, S.W. gegn Bretlandi, 35. mgr.

[16] Sjá t.d. dóm MDE 28. mars 1990 í máli nr. 10890/84, Groppera Radio AG o.fl. gegn Sviss, 68. mgr.; dóm MDE 11. nóvember 1996 í máli nr. 17862/91, Cantoni gegn Frakklandi, 35. mgr.  

[17] Sjá dóm MDE 22. nóvember 1995 í máli 20190/92, C.R. gegn Bretlandi, 34. mgr. og sama dag í máli nr. 20166/92, S.W. gegn Bretlandi, 36. mgr.

[18] Sjá dóm MDE 11. nóvember 1996 í máli nr. 17862/91, Cantoni gegn Frakklandi, 35. mgr.; dóm MDE [GC] 12. febrúar 2008 í máli nr. 21906/04, Kafkaris gegn Kýpur, 141. mgr.

[19]Dómur MDE 22. nóvember 1995 í máli 20190/92, C.R. gegn Bretlandi, 34. mgr. og sama dag í máli nr. 20166/92, S.W. gegn Bretlandi, 36. mgr.Sjá dóm MDE 11. nóvember 1996 í máli nr. 17862/91, Cantoni gegn Frakklandi, 35. mgr.; dóm MDE [GC] 12. febrúar 2008 í máli nr. 21906/04, Kafkaris gegn Kýpur, 141. mgr.

[20] Sjá t.d. H 184/2011 þar sem reyndi á 246. hgl. um ólögmæta meðferð fundins fjár.

[21] Björg Thorarensen: Stjórnskipunarréttur – Mannréttindi, 2. útgáfa (2019), bls. 214.

[22] Sama heimild, bls. 213.

[23] Jónatan Þórmundsson: Afbrot og refsiábyrgð I (2023), bls. 307.

[24] Þingskjal 20 – 20. mál, 133. löggjafarþing 2006-2007, bls. 5. 

Réttur til húsnæðis: Samrýmist leigubremsa vernd eignarréttar?*

Eftir Dr. Kára Hólmar Ragnarsson, lektor við Lagadeild Háskóla Íslands.

*Grein þessi hefur verið ritrýnd og staðist þær fræðilegu kröfur sem gerðar eru samkvæmt reglum Vefrits Úlfljóts.

Efnisyfirlit

1 Inngangur
2 Réttindi leigusala og leigutaka
3 Dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu
4 Niðurstöður
Heimildaskrá
Dómaskrá


Ágrip

Nýlega hafa verið til umræðu hugmyndir um svokallaða leigubremsu; lagasetningu sem setur beinar skorður við leiguverði á húsaleigumarkaði. Í greininni er fjallað um þær mannréttindareglur sem reynir á við slíka hugsanlega lagasetningu, einkum rétt leigjenda til húsnæðis og eignarréttindi leigusala. Mannréttindadómstóll Evrópu hefur fjallað um reglur um leiguþak og leigubremsu í ýmsum dómum. Af greiningu á þeim dómum má ráða að reglur um leigubremsu samrýmist almennt eignarréttarvernd þegar þær stefna að því lögmæta markmiði að tryggja félagslega vernd leigjenda. Þó verði að gæta að meðalhófi, þ.e. að  ekki sé lögð óeðlileg einstaklingsbundin byrði á herðar leigusala. Ekki er ástæða til að ætla að eignarréttindi leigusala komi í veg fyrir setningu reglna um leigubremsu hérlendis, svo lengi sem lagasetningin er málefnaleg og vönduð. Slík lagasetning gæti verndað rétt leigjenda til húsnæðis.

Abstract

Recently the idea of a rent brake, legislation imposing rent control in the form of direct regulation of prices on the housing rental market, have been a focus of public discourse. This article addresses such potential legislation from the point of view of the applicable human rights provisions, principally renters’ right to housing and landlords’ right to property. The European Court of Human Rights has dealt with various cases involving rent control. Based on an analysis of this case law it may be concluded that rent control is compatible with the protection of property rights as such rules pursue the legitimate aim of ensuring the social protection of renters. However, certain conditions as regards proportionality must be met, i.e. an individual and excessive burden must not be placed on the landlord. There is no reason to assume that landlords’ property rights prevent implementation of a rent brake in Icelandic law, as long as the legislation is reasonable and well-founded. Such legislation could serve the purpose of protecting renters’ right to housing.


1 Inngangur

Ein birtingarmynd þess vanda sem uppi er í húsnæðismálum er óstöðugt og hækkandi verð á húsaleigumarkaði. Fólk á leigumarkaði er stór hluti þeirra sem lifa við þunga byrði húsnæðiskostnaðar og það býr við minna húsnæðisöryggi samanborið við þá sem búa í eigin húsnæði.[1] Nýlega hafa komið fram hugmyndir um aukna stýringu á leiguverði með beinni reglusetningu; það sem oftast er kallað leiguþak eða leigubremsa.[2] Hugtökin eru lýsandi: gert er ráð fyrir því að lagareglur setji bein takmörk við því leiguverði sem heimilt er að krefjast af leigjendum. Í grein þessari verður fjallað um þær mannréttindareglur sem koma til skoðunar við slíka reglusetningu og einkum lagt mat á hvort eignarréttindi leigusala setji slíkri reglusetningu skorður. Áhersla verður á dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu (MDE) um efnið á grundvelli 1. gr. fyrsta samningsviðauka mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 (MSE) þar sem ekki liggja fyrir íslenskir dómar. Þá verður fjallað um hvernig álitaefnið horfir við eignarréttarákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 (stjskr.). Ekki verður lagt mat á þær útfærslur á leiguþaki sem fram hafa komið í umræðum um efnið hér á landi né heldur hvort slík reglusetning sé skynsamleg út frá því markmiði sem stefnt er að. Ljóst er að reglusetning af þessu tagi kann að hafa óæskileg og ófyrirsjáanleg áhrif á framboð og eftirspurn á leiguhúsnæði og útfærsla hennar kallar á vandvirkni.

Leiguþaksreglur hafa verið í deiglunni víða í Evrópu. Svo dæmi séu nefnd þá var sett sú regla í Danmörku árið 2022 að óheimilt væri að hækka leigu umfram 4% á ári næstu tvö árin, og á reglan bæði við núgildandi og ógerða leigusamninga.[3] Í Berlín var sett þak á leiguverð með Mietendeckel reglunum árið 2020, en stjórnlagadómstóll Þýskalands taldi sveitarfélagið hafa stigið yfir valdheimildir sínar gagnvart alríkisstjórninni og felldi reglurnar úr gildi.[4] Bæði í Danmörku og Þýskalandi gilda einnig eldri reglur um stýringu leiguverðs, þ.á m. Mietpreisbremse-reglurnar þýsku sem bremsa hækkanir á leiguverði.[5] Reglur um leiguverð gilda einnig í Noregi og í kafla 3 verður fjallað um dóma MDE þar sem norsku reglurnar hafa komið til skoðunar. Ýmis önnur dæmi mætti nefna enda glíma mörg ríki Evrópu, og stærstu borgir álfunnar sérstaklega, við krísu í húsnæðismálum.

Húsaleigulög nr. 36/1994 svo og ýmsar aðrar réttarreglur hafa að sjálfsögðu áhrif á verðlagningu og alla umgjörð leigumarkaðar. Ýmsar reglur gilda samkvæmt húsaleigulögum um hvers konar tryggingar heimilt er að krefjast fyrir réttum efndum leigusamnings og hver réttindi og skyldur aðila eru í samningssambandinu. Með nýju ákvæði frá árinu 2022 er í 37. gr. laganna mælt fyrir um að leiga skuli vera „sanngjörn og eðlileg í garð beggja aðila“ og ef aðila greinir á um leiguna geta þeir leitað atbeina kærunefndar húsamála samkvæmt 85. gr. laganna. Þá leiða margvíslegar kröfur til leiguhúsnæðis af skipulagslögum nr. 123/2010 og skipulagsáætlunum og lögum um mannvirki nr. 160/2010, sem hafa áhrif á leiguverð. Það er því alls ekki svo að núverandi lagaumhverfi hafi engin áhrif á leiguverð. Með hugmyndum um leiguþak eða leigubremsu er hins vegar gert ráð fyrir að stýra verðlagningu með beinum hætti, t.d. með því að tilgreina hámarkshækkun leiguverðs á ákveðnu tímabili.

Reglusetning af þessu tagi beinist að tvenns konar réttindum sem segja má að vegist á. Annars vegar eignarréttindum leigusalans, sem hefur almennt heimild til þess að ráðstafa eign sinni á því verði sem hann kýs, og hins vegar réttindum leigjenda. Síðarnefndu réttindunum má ýmist lýsa sem þeim almannahagsmunum að tryggja virkni húsnæðismarkaðar eða sem einstaklingsbundnum réttindum, þá rétti til húsnæðis sem hluta af rétti til viðunandi lífskjara eða sem rétti til friðhelgis heimilis. Um skilgreiningu þessara réttinda verður nánar fjallað í kafla 2. Í kafla 3 verður fjallað um lykildóma MDE um leiguþaksreglur. Af þessum dómum verður dregin sú meginályktun að reglur um leigubremsu samrýmist eignarréttarvernd MSE, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum er varða einkum meðalhóf, þ.e. að  ekki sé lögð óeðlileg byrði á herðar leigusala. Niðurstöður eru dregnar saman í kafla 4 og þar er jafnframt tekið til skoðunar hvernig leigubremsa samrýmist 72. gr. stjórnarskrár. Meginniðurstaðan er sú  að ekki er ástæða til að ætla að eignarréttindi leigusala komi í veg fyrir setningu reglna um leiguþak eða leigubremsu hérlendis, svo lengi sem reglusetningin er málefnaleg og vönduð og slíkar reglur geti verndað rétt leigjenda til húsnæðis.

2 Réttindi leigusala og leigutaka

Meðal almennra eignarréttarheimilda eiganda fasteignar er réttur til þess að ráðstafa eigninni með löggerningi, t.d. með því að selja hana á leigu, almennt á því verði sem hann kýs.[6] Sá ráðstöfunarréttur nýtur því verndar 72. gr. stjskr. og eignarréttarákvæðis MSE en sætir jafnframt takmörkunum í samræmi við þær reglur. Ítarlega verður fjallað um dómaframkvæmd MDE í kafla 3. Í íslenskum stjórnskipunarrétti hefur verið talið að eftirfarandi atriði séu  helst til leiðsagnar um hvort takmörkun eignarréttinda standist 72. gr. stjskr. bótalaust: (1) hvort stofnað hafi verið til nýrra eignarheimilda til handa öðrum aðila en eigandanum, (2) að hverjum skerðingin beinist (er hún almenn eða sérstök?), (3) á hvaða röksemdum hún byggir og (4) hversu umfangsmikil eða þungbær hún er.[7] Í nýlegum dómum hafa þessi atriði verið skýrð nánar og Björg Thorarensen bendir þannig á að í dómaframkvæmd, t.d. H 340/2011 (neyðarlög), hafi einkum verið litið til „tilefnis lagasetningarinnar, markmiða hennar og afleiðinga, eðli ráðstafana sem fólust í lögunum og hversu almennar og víðtækar þær voru“ við þetta mat en það sem ráði venjulega úrslitum sé hvort löggjafinn hafi gætt meðalhófs.[8] Raunar virðist Hæstiréttur í auknum mæli hafa litið til túlkunaraðferða MDE við skýringu 72. gr. stjskr. á síðustu árum, sjá t.d. H 17/2022 (skerðing ellilífeyris). Ekki virðist hafa reynt með beinum hætti á reglur sem jafna má til leigubremsu í dómaframkvæmd hér á landi. Í íslenskum rétti þekkist þó að lög mæli fyrir um heimila verðlagningu eigna. Í 1. mgr. 6. gr. laga  nr. 153/1998 um byggingarsamvinnufélög kemur þannig fram að á fyrstu fimm árum frá lóðarúthlutun megi söluverð íbúðar eigi vera hærra en kostnaðarverð að viðbættri hækkun samkvæmt vísitölu byggingarkostnaðar, en að frádreginni hæfilegri fyrningu samkvæmt mati dómkvaddra matsmanna.[9] Í niðurstöðukafla greinarinnar verður vikið að því, í ljósi umfjöllunar í kafla 3 um dómaframkvæmd MDE, hvernig reglur um leigubremsu horfa við ofangreindum sjónarmiðum um heimilar takmarkanir á eignarréttindum skv. 72. gr. stjskr.

Leigjendur eru einnig handhafar ákveðinna grundvallarréttinda. Handhafi leigusamnings nýtur óbeinna eignarréttinda að viðkomandi fasteign, sem miðast við réttindi þau sem leigusamningur tilgreinir og þau lög sem gilda um réttarsambandið.[10]

Hér verður sjónum einnig beint að öðrum einstaklingsbundnum réttindum leigutaka: rétti til húsnæðis. Sá réttur telst hluti af rétti til viðunandi lífsafkomu í 1. mgr. 11. gr. samningsins um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi (SEFMR) frá 1966, sem Ísland hefur fullgilt en hefur ekki lagagildi hér á landi. Nefnd Sameinuðu þjóðanna um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi (NEFMR) hefur bent á að rétturinn felur ekki einungis í sér grundvallarrétt til húsaskjóls heldur eigi allir rétt á því að búa við öryggi, frið og reisn. Sérstaklega hefur nefndin tekið fram að kostnaður vegna húsnæðis megi ekki vera það hár að hann komi í veg fyrir að einstaklingur geti uppfyllt aðrar grundvallarþarfir sínar og að ástand húsnæðis skuli vera viðunandi.[11]

Ekki er vísað berum orðum til réttar til húsnæðis í stjórnarskránni en í 1. mgr. 76. gr. stjskr. er mælt fyrir um rétt til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika. Um skýringu ákvæðisins kemur fram í áliti umboðsmanns Alþingis UA 9164/2016:

„Húsnæðisvandi er ekki sérstaklega tilgreindur í ákvæðinu en að því marki sem slíkt er þáttur í eða afleiðing af þeim aðstæðum sem þar greinir ber í lögum að tryggja rétt til aðstoðar við úrlausn hans.“

Umboðsmaður taldi því „úrlausn húsnæðisvanda“ geta verið lið í þeirri „aðstoð“ sem stjórnarskrárákvæðið mælir fyrir um og þá verði, við afmörkun á inntaki 1. mgr. 76. gr. stjskr., að hafa hliðsjón af 11. gr. SEFMR, enda er m.a. vísað til ákvæðisins í lögskýringargögnum að baki stjórnarskrárbreytingunum árið 1995. Ákveðnir þættir er varða rétt til viðunandi húsnæðis geta einnig komið til skoðunar sem hluti af friðhelgi heimilis skv. 71. gr. stjskr., 8. gr. MSE[12] og 17. gr. samningsins um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi.[13]

NEFMR hefur talið að með hliðsjón af skyldum ríkja til þess að tryggja rétt til húsnæðis sé rétt að leigjendur njóti verndar gagnvart óeðlilegu leiguverði eða hækkunum á leigu.[14]
Reglusetning um leiguverð („rent control“) sé þannig eitt þeirra dæma þar sem skylda ríkja til að „vernda“ réttindi[15] felur í sér nauðsyn til beinna inngripa og reglusetningar á markaði.[16]

Hvað sem líður einstaklingsbundnum réttindum leigutaka má einnig nefna að húsnæði telst meðal grunnnauðsynja í nútímasamfélagi og húsnæðismál eru lykilatriði í stefnu ríkja í velferðar- og efnahagsmálum.[17] Á þessum grundvelli hefur MDE talið ríki hafa lögmæta ástæðu til reglusetningar, þótt slíkt feli í sér takmörkun eignarréttinda líkt og nú verður fjallað nánar um.

3 Dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu

MDE hefur fjallað um reglur um leiguþak í nokkrum fjölda dóma og þá metið þær sem takmarkanir á notkun eigna („control of use“) skv. 1. gr. fyrsta samningsviðauka MSE.[18] Slíkar takmarkanir skulu vera byggðar á lögum,[19] í þágu almannahagsmuna og í samræmi við meðalhóf, þ.e. gæta skal sanngjarns jafnvægis milli almannahagsmuna og þeirra einstaklingsbundnu réttinda sem um ræðir.[20] Við mat á hvort reglusetning um húsaleigu sé í þágu almannahagmuna er innlendum yfirvöldum veitt rúmt svigrúm til mats á þeim grundvelli að um sé að ræða flókið svið sem varðar m.a. stefnu í efnahagsmálum.[21] Hefur dómstóllinn fallist á að það teljist lögmætt markmið að tryggja að kostnaður við húsnæði verði ekki óbærilega hár,[22] t.d. í kjölfar hækkana á verði,[23] og tryggja félagslega stöðu leigjenda, einkum þeirra sem búa við lakan fjárhag.[24] Mikilvægi þess tiltekna markmiðs sem að er stefnt getur haft áhrif við mat á réttmæti takmarkana. Þótt MDE hafi þannig fallist á að leiguþaksreglur sem tóku til húsnæðis sem nýtt var fyrir starfsemi af viðskiptalegum toga[25] svo og húsnæðis sem nýtt var fyrir skrifstofur hins opinbera[26] stefndu í báðum tilvikum að lögmætu markmiði hefur dómstóllinn gefið til kynna að svigrúm ríkja sé þrengra í slíkum tilvikum samanborið við t.d. mál er varða íbúðarhúsnæði á félagslegum grunni.

Þótt skilyrðið um lögmætt markmið sé uppfyllt þarf í hverju máli fyrir sig að meta hvort viðkomandi reglur séu í samræmi við meðalhóf og það sanngjarna jafnvægi sem áður er nefnt, þannig að einstaklingum sé ekki gert að bera óhóflegar byrðar. Slíkt fer að sjálfsögðu eftir aðstæðum. Við mat á sanngjörnu jafnvægi hefur MDE tekið fram (líkt og varðandi mat á lögmætu markmiði) að í húsnæðismálum hafi ríki rúmt svigrúm til mats hvað varðar eðli og útfærslu reglusetningar. Stjórn á leiguverði sé ein þeirra leiða sem ríkjum sé fær og slíkt kunni oft að hafa í för með sér „verulega lækkun“ á leigufjárhæðum. Svigrúmið sé þó ekki ótakmarkað og útfærslan megi ekki fela í sér brot á ákvæðum MSE.[27]

Í þeim málum sem MDE hefur talið að brotið sé gegn eignarréttindum leigusala er oftast um að ræða mjög þungbæra takmörkun. Í Ghigo gegn Möltu var t.d. heimilt að innheimta leigu sem nam um 55 evrum á ári en leigusalinn taldi markaðsleigu a.m.k. 288 evrur og allt að 600 evrur á ári, auk þess sem réttarstaða leigusalans hafði verið skert með ýmsum öðrum hætti í yfir 22 ár.[28] Leiðandi dómur í þessum efnum er dómur yfirdeildar MDE í Hutten-Czapska gegn Póllandi. Með lögum frá árinu 2001 var heimil hækkun á húsaleigu bundin við verðbólgu, en þó þannig að þak á leiguverð miðaðist við 3% af endurbyggingarverðmæti eignarinnar.[29] MDE taldi þetta leiguverð ómálefnalega lágt og það nægði m.a. ekki fyrir nauðsynlegu viðhaldi.[30] Reglunum var breytt árið 2004 og heimilt, a.m.k. í ákveðnum tilvikum, að hækka leigu umfram 3% af endurbyggingarverðmæti, en þó ekki um meira en 10% af leiguverðinu árlega. Miðað við stöðu mála, einkum þar sem leigan stóð varla undir viðhaldi sem leigusala var lögskylt að sinna, taldi MDE reglurnar enn hafa brotið gegn MSE eftir þessar breytingar.[31] Í málinu öllu lagði dómstóllinn áherslu á að ríkið hefði komið hlutum svo fyrir að leigusalar gátu ekki innheimt leigugreiðslur sem stæðu straum af viðhaldskostnaði, hvað þá lágmarkshagnaði. Yfirdeildin tók fram að það væri þó ekki hin lága leiga ein og sér sem leiddi til brots, heldur allt lagaumhverfið sem legði fjárhagslegar byrðar á leigusala og kæmi í veg fyrir að leigusölum væri kleift að takmarka tjón sitt.[32]

Til viðbótar við viðmiðið úr Hutten-Czapska um hvort leigutekjur nægi til að standa undir grunnviðhaldskostnaði hefur MDE talið reglur um leiguþak brjóta gegn eignarréttarvernd MSE í tilvikum þar sem leigutekjur nægja ekki fyrir greiðslu fasteignaskatta.[33] Í þessum tilvikum er augljóslega um verulega takmarkaðar heimildir til innheimtu leigu að ræða. Þá hefur MDE í sumum málum, einkum þar sem ekki liggja fyrir upplýsingar um getu til að mæta viðhaldskostnaði,[34] lagt mat á hvort reglur um leiguþak leggi óeðlilegar byrðar á leigusala á þeim grundvelli að leigusalar njóti ekki arðs af eignum sínum. Í slíkum málum ber MDE almennt saman þá leigu sem heimilt er að innheimta og þá leigu sem teldist „markaðsleiga“ en í sumum tilvikum ber dómstóllinn saman ársleigu og verðmæti viðkomandi eignar. Í Bittó gegn Slóvakíu[35] taldi MDE að leiguþak sem takmarkaði leiguverð við um 20-26% af markaðsleigu teldist í því tilviki ósanngjörn skipting byrða milli leigusala og leigutaka. Fleiri mál gegn Slóvakíu fylgdu í kjölfar Bittó, t.d. Rudolfer gegn Slóvakíu þar sem heimil leiga var 9-12% af markaðsleigu á því tímabili sem dómurinn fjallaði um.[36]Í Statileo gegn Króatíu var leigan um 25 sinnum lægri en markaðsleiga (og einungis jafnvirði um 0-10 evrur á mánuði).[37] Í málunum gegn Slóvakíu, Króatíu og Tékklandi virðist í öllum tilvikum um að ræða aðstæður þar sem eignir viðkomandi leigusala höfðu verið teknar eignarnámi af fyrrum stjórnvöldum (þ.e. í fyrrum Júgóslavíu) en síðan skilað aftur, þó þannig að þak var sett á leiguverð til hagsbóta fyrir íbúa sem bjuggu í eignunum á tíma fyrrum Júgóslavíu. Þessi bakgrunnur flækir nokkuð mat á fordæmisgildi málanna en þó eru sett fram í þeim mikilvæg almenn sjónarmið. Í Amato Gauci gegn Möltu benti MDE á að sú leiga sem kærandi málsins, leigusalinn, hafði innheimt (210 evrur á ári), svo og sú hámarksleiga sem hefði mögulega átt við (520 evrur á ári), væri sannarlega lág og í hrópandi ósamræmi við það markaðsvirði eignarinnar sem kærandi miðaði við.[38] Virðist ársleiga hafa verið um 0,3% af verðmæti eignarinnar,[39] sem myndi samsvara því að fasteign að verðmæti 100 milljónir króna væri leigð á 300.000 kr. á ári eða 25.000 kr. á mánuði. Í dómnum er einnig umfjöllun sem gefur sterklega til kynna að það var ekki lág fjárhæð leigunnar ein og sér sem leiddi til brots, heldur aðstæður allar, m.a. réttaróvissa, skortur á réttarúrræðum, langur gildistími reglnanna o.s.frv.[40] Í Lindheim o.fl. gegn Noregi leit dómstóllinn einnig til þess að heimilt leiguverð hefði verið „sérlega lágt“, þ.e. ársleiga undir 0,25% af markaðsverðmæti lóða sem um ræddi í málinu.[41] Í nýrri dómi gegn Noregi sem fjallaði um sömu lagaákvæði eftir breytingar í kjölfar Lindheim-dómsins, Karibu Foundation,[42]tók MDE þó fram að hlutfallið milli leiguverðs og markaðsvirði eigna ráði ekki úrslitum og ýmis önnur atriði hafi komið til skoðunar í Lindheim-dóminum sem horfðu öðruvísi við í Karibu Foundation. Þannig væri lóðin sem um ræddi verulega mikils virði og leigutekjurnar þrátt fyrir allt töluverðar, eignarhaldið væri án áhættu og leigan yrði endurskoðuð á 30 ára fresti auk þess sem málsatvik að baki leigusamningunum væru ólík þeim sem fjallað var um í Lindheim-dóminum. Taldist því ekki um brot að ræða þótt árlegar leigugreiðslur næmu einungis 0,6% af verðmæti eigna.

Í öllum þeim tilvikum þar sem leiguþaksreglur hafa verið taldar fela í sér brot á MSE er um verulega íþyngjandi reglur að ræða þar sem umtalsverðar byrðar eru lagðar á leigusala. MDE hefur ekki skorið úr um hvar mörk liggja í þessum efnum, enda fer ætíð fram heildarmat á aðstæðum og fjárhæðin eða hlutfall af markaðsleigu ræður ekki endilega úrslitum. Í dómum MDE hefur þó verið tekið fram að fyrirkomulagið megi ekki vera „bersýnilega ósanngjarnt“, t.d. þannig að leiga skili einungis smávægilegum hagnaði („minimal profit“)[43] og dómstóllinn hefur orðað það þannig að heimil hámarksleiga sé bersýnilega í ósamræmi við markaðsleigu.[44] Tilvísanir MDE til þess að við mat á takmörkunum á eignarréttindum skuli líta til þess að eigandi eigi einhvers konar rétt til þess að fá lágmarkshagnað af eign sinni eru nokkuð óljósar og bent hefur verið á að þetta sjónarmið dómstólsins sé lítt þróað.[45]

Í öðrum dómum hefur MDE talið leiguþak standast kröfur sáttmálans. Í áðurnefndum dómi í máli Karibu Foundation gegn Noregi[46] voru verulega íþyngjandi leiguþaksreglur um grunnleigusamninga taldar standast á grundvelli heildarmats. MDE veitti norska ríkinu m.a. aukið svigrúm þar sem lagasetningarferlið hafði verið sérlega vandað og tillit tekið til andstæðra hagsmuna auk þess sem Hæstiréttur Noregs hafði fjallað með vönduðum hætti um skilyrði 1. gr. fyrsta samningsviðauka MSE og ekki talið um brot að ræða.[47] Í Nobel o.fl. gegn Hollandi voru kærendur þrír leigusalar í Amsterdam sem kvörtuðu yfir leiguþaksreglum sem settar höfðu verið á árunum eftir síðari heimsstyrjöld.[48] Húsaleigunefnd heimilaði tveimur þeirra einungis smávægilegar hækkanir á leiguverði (1,2%-2,5%) og í tilviki hins þriðja ákvað húsaleigunefnd að lækka þá leigu sem tilgreind var í leigusamningi. Töldu kærendur um að ræða brot á eignarrétti. MDE taldi kæruna augljóslega illa ígrundaða og því ótæka til efnismeðferðar. Dómstóllinn benti á að húsnæði væru í nútímasamfélögum talin meðal grunnþarfa („prime social need“). Húsnæðismál væru lykilatriði í félagslegri og efnahagslegri stefnumótun ríkja og kölluðu því iðulega á reglusetningu.[49] Taldi dómstóllinn að markmið reglnanna væri lögmætt, þ.e. félagsleg vernd leigutaka, og að ríkið hefði víðtækt svigrúm til mats á þessu sviði.[50] Við mat á því hvort beiting hinna hollensku reglna gagnvart kærendum uppfyllti kröfur meðalhófsreglu um sanngjarnt jafnvægi benti MDE á að aðalatriðið væri hvort einstaklingsbundin og óhófleg byrði væri lögð á viðkomandi aðila. Taldi dómstóllinn að hvorki fyrsti né þriðji kærandinn hefðu sýnt fram á annað en að þeir nytu sæmilegs hagnaðar af útleigunni. Þannig hefðu leigutekjur verið vel umfram fasteignaskatta (ólíkt Lindheim-málinu), ekkert benti til þess að þær nægðu ekki til viðhalds (ólíkt Hutten-Czapska-málinu) og engin önnur atriði bentu til óhóflegrar byrðar.[51] Varðandi annan kærandann, sem byggði á því að leigutekjur hans nægðu ekki til greiðslu á öllum kostnaði sem tengdist íbúðinni og að hann tapaði í raun fjármunum á eignarhaldi á íbúðinni, lagði MDE áherslu á að þegar kærandinn keypti viðkomandi eign hefði honum mátt vera ljóst hver lagaumgjörð leigugreiðslna var og honum hefði verið rétt að taka tillit til þess við kaupsamningsgerð.[52] Ákvörðun MDE  í Nobel-málinu bendir því til þess að MDE túlki dómana í Lindheim og Hutten-Czapska tiltölulega þröngt og leigusölum nægi ekki að halda því fram að þak á leigugreiðslum valdi þeim fjárhagslegu tapi á fjárfestingu sinni. Ákvörðunin tekur þó ekki á þeirri aðstöðu þegar nýjar leiguþaksreglur eru innleiddar, sem leigusölum voru ekki fyrirsjáanlegar við kaup á fasteign til útleigu.

4 Niðurstöður

Heildarmyndin af dómum MDE er sú að leiguþaksreglur varðandi íbúðarhúsnæði teljast stefna að lögmætu markmiði og ríki fá verulegt svigrúm til mats við útfærslu þeirra, sérstaklega ef vandað er til verka við lagasetningu. Gæta þarf að því að einstaklingsbundnar og óhóflegar byrðar séu ekki lagðar á leigusala, en slíkt virðist einkum koma til þegar heimilar leigugreiðslur eru mjög lágar og nægja ekki fyrir fasteignasköttum eða nauðsynlegu viðhaldi. Þá skipta önnur útfærsluatriði einnig máli við heildarmat, t.d. fyrirsjáanleiki, úrræði leigusala til að leita réttar síns o.fl. Umfjöllun MDE um hvort leigusölum sé ókleift að njóta einhvers lágmarkshagnaðar af eign sinni er nokkuð óljós en það sjónarmið hefur aldrei eitt og sér leitt til þess að MDE telji brotið á eignarréttarákvæðinu.

Sem fyrr segir hefur Hæstiréttur Íslands ekki fjallað um takmarkanir á eignarréttindum sem jafna má til leiguþaks eða leigubremsu. Þótt aðferð Hæstaréttar við túlkun 72. gr. stjskr. sé ekki nákvæmlega eins og túlkunaraðferð MDE í þeim dómum sem fjallað hefur verið um má telja ólíklegt að 72. gr. leiði til annarrar niðurstöðu en 1. gr. fyrsta samningsviðauka MSE. Leigubremsa stofnar ekki til nýrra eignarheimilda fyrir aðra, hún er almenns eðlis og beinist jafnt að öllum í sambærilegri stöðu[53] hún byggist á sjónarmiðum um almannahagsmuni og vernd réttinda leigutaka og leigusalar halda eign sinni, þótt ráðstöfunarréttur þeirra takmarkist. Afleiðingar fyrir leigusala, þ.e. hversu þungbær takmörkunin er, fer eftir útfærslu reglnanna og við mat á þeim skiptir tilefni lagasetningarinnar miklu máli, sbr. H 340/2011 (neyðarlög). Allt eru þetta atriði sem löggjafanum ber skylda til að leggja mat á við lagasetninguna.[54] Þau sjónarmið sem horft er til við mat á því hvort eignarskerðing samrýmist 72. gr. stjskr. virðast því flest benda í sömu átt og dómaframkvæmd MDE. Sé leigubremsa útfærð með málefnalegum hætti að lokinni vandaðri greiningu á stöðu leigusala og leigjenda og ekki gengið lengra en þörf krefur virðist lítil hætta á því að lagasetning um leiguþak brjóti gegn eignarréttindum leigusala.

Hér hefur einkum verið fjallað um hvort eignarréttindi leigusala standi í vegi fyrir lagasetningu um leigubremsu en í lokin má árétta tvö atriði: Í fyrsta lagi styrkist fyrrgreind niðurstaða enn frekar ef litið er á einstaklingsbundinn rétt til húsnæðis sem mannréttindi er njóti verndar stjórnarskrár. Slík réttindi er ekki að finna í MSE og því meðhöndlar MDE hið lögmæta markmið að vernda stöðu leigjenda sem almannahagsmuni fremur en réttindi einstaklings. Að þessu leyti er rétt að líta á MSE sem lágmarksviðmið; réttindavernd leigjenda samkvæmt stjórnarskrá kann að vera sterkari. Í öðru lagi hefur hér einkum verið fjallað um hvort ríkinu sé heimilt að innleiða reglur um leiguþak en, líkt og bent var á í kafla 2, mætti einnig færa fyrir því rök að við tilteknar aðstæður sé ríkinu skylt, á grundvelli réttar til húsnæðis, að grípa til nauðsynlegra aðgerða til þess að tryggja að einstaklingar búi við viðunandi húsnæði, t.d. með reglusetningu á húsnæðis- og húsaleigumarkaði. Sjónarmið um mannréttindavernd ættu að vera til leiðsagnar við útfærslu slíkra aðgerða.

Heimildaskrá

Alþingistíðindi (þingskjöl á vef Alþingis).
ASÍ: Húsnæðismál og velferð, 45. þing ASÍ, https://www.asi.is/thing2022/husnaedismal-og-velferd/  (síðast skoðað 24. maí 2023).
Björg Thorarensen: Stjórnskipunarréttur. Mannréttindi, Codex 2. útg. 2019.
Bürgerliches Gesetzbuch (BGB), aðgengileg á https://www.gesetze-im-internet.de/bgb/ (síðast skoðað 24. maí 2023).
Frumvarp til laga um breytingu á húsaleigulögum, nr. 36/1994, með síðari breytingum (skráningarskylda, langtímaleiga og hækkun leigufjárhæðar), birt í samráðsgátt stjórnvalda 27. febrúar 2020, mál nr. 52/2020, https://samradsgatt.island.is/oll-mal/$Cases/Details/?id=2641 (síðast skoðað 24. maí 2023).
Gaukur Jörundsson: Um eignarnám (doktorsritgerð 1969).
Gunnar G. Schram: Stjórnskipunarréttur, Háskólaútgáfan 2004.
Hagstofa Íslands: Mat á byrði húsnæðiskostnaðar eftir stöðu á húsnæðismarkaði 2010-2022, talnagögn birt á www.hagstofa.is (síðast skoðað 24. maí 2023).
Hagstofa Íslands: Mikill munur á lífskjörum eftir stöðu á húsnæðismarkaði, 15. mars 2022,  https://hagstofa.is/utgafur/frettasafn/lifskjor/lifskjor-heimila-2021/  (síðast skoðað 24. maí 2023).
Húsnæðis- og mannvirkjastofnun: Vísitala leiguverðs á höfuðborgarsvæðinu í apríl 2023, 17. maí 2023, https://hms.is/frettir/visitala-leiguver%C3%B0s-a-hofu%C3%B0borgarsv%C3%A6%C3%B0inu-i-april-2023 (síðast skoðað 24. maí 2023).
Karl Axelsson og Ásgerður Ragnarsdóttir, Eignarnám, Fons Juris 2021.
Kári Hólmar Ragnarsson: „Skipta gæði lagasetningar máli við endurskoðun dómstóla á stjórnskipulegu gildi laga?“ Úlfljótur, 2. tbl. 74. árg. 2021, bls. 219-250.
NEFMR: „General comment No. 24 (2017) on State obligations under the International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights in the context of business activities“, 10. ágúst 2017, E/C.12/GC/24.
NEFMR: „General Comment No. 4: The Right to Adequate Housing (Art. 11 (1) of the Covenant)“, 13. desember 1991, E/1992/23, bls. 114-120.
Niðurstöður starfshóps um aðgerðir og umbætur á húsnæðismarkaði (2022).
Oddný Mjöll Arnardóttir: „The “Procedural Turn” Under the European Convention on Human Rights and Presumptions of Convention Compliance“. International Journal of Constitutional Law, 15. árg. 2017, bls. 9-35.
Ólafur Jóhannesson: Stjórnskipun Íslands, Hlaðbúð 1960.
Reuters: Denmark limits rent increases to help households, 26. ágúst 2022,  https://www.reuters.com/markets/europe/denmark-limits-rent-increases-help-households-2022-08-26/ (síðast skoðað 24. maí 2023).
Tom Allen: „Liberalism, social democracy and the value of property under the European Convention on Human Rights“, The International and Comparative Law Quarterly, 4. tbl. 59. árg. 2010, bls. 1055-1078.
Þorgeir Örlygsson, Karl Axelsson og Víðir Smári Petersen: Eignaréttur I, Fons Juris 2020.

Dómaskrá

Dómar Hæstaréttar Íslands

H 20/2022 (Fossatún).
H 17/2022 (skerðing ellilífeyris).
H 340/2011 (Neyðarlög).

Álit Umboðsmanns Alþingis

UA 9164/2016.

Dómar Mannréttindadómstóls Evrópu

Dómur MDE 10. nóvember 2022 í máli nr. 2317/20 (Karibu Foundation gegn Noregi).
Dómur MDE 23. október 2018 í máli nr. 37121/15 (Bradshaw o.fl. gegn Möltu).
Dómur MDE 5.júlí 2016 í máli nr. 38082/07 (Rudolfer gegn Slóvakíu).
Dómur MDE 10. júlí 2014 í máli nr. 12027/10 (Statileo gegn Króatíu).
Dómur MDE 3. júlí 2014 í máli nr. 37926/05 (R&L, S.R.O. o.fl. gegn Tékklandi).
Dómur MDE 28. janúar 2014 í máli nr. 30255/09 (Bittó gegn Slóvakíu).
Ákvörðun MDE 2. júlí 2013 í máli nr. 27126/11 (Nobel o.fl. gegn Hollandi).
Dómur MDE 22. janúar 2013 í máli nr. 20287/10 (Saliba o.fl. gegn Möltu).
Dómur MDE 12. júní 2012 í máli nr. 13221/08 (Lindheim o.fl. gegn Noregi).
Dómur MDE 15. september 2009 í máli nr. 47045/06 (Amato Gauci gegn Möltu).
Dómur MDE 26. september 2006 í máli nr. 35349/05 (Fleri Soler og Camilleri gegn Möltu).
Dómur MDE 26. september 2006 í máli nr. 31122/05 (Ghigo gegn Möltu),
Dómur MDE 19. júní 2006 í máli nr. 35014/97 (Hutten-Czapska gegn Póllandi).
Dómur MDE 18. febrúar 1999 í máli nr. 29515/95 (Larkos gegn Kýpur).
Dómur MDE 19. desember 1989 í máli nr. 10522/83 (Mellacher o.fl. gegn Austurríki).
Dómur MDE 23. september 1982 í máli nr. 7151/75 (Sporrong og Lönnroth gegn Svíþjóð).

Annað

Mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna: álit 27. nóvember 2012 í máli nr. 2073/2011 (Liliana Assenova Naibidenova o.fl. gegn Búlgaríu), CCPR/C/106/D/2073/2011.

Stjórnlagadómstóll Þýskalands, dómur 25. mars 2021, 2 BvF 1/20, 2 BvL 4/20, 2 BvL 5/20.


Eftirmálsgreinar

[1] Vísitala leiguverðs í apríl 2023 á höfuðborgarsvæðinu var 232,8 stig (janúar 2011=100) og hafði hækkað um 6,9% síðastliðna 12 mánuði. Húsnæðis- og mannvirkjastofnun: Vísitala leiguverðs á höfuðborgarsvæðinu í apríl 2023, 17. maí 2023. Vísitalan byggir aðeins á þinglýstum leigusamningum. Skv. bráðabirgðatölum fyrir 2022 töldust 13,8% leigjenda búa við þunga byrði húsnæðiskostnaðar en 10,1% eigenda húsnæðis. Hagstofa Íslands: Mat á byrði húsnæðiskostnaðar eftir stöðu á húsnæðismarkaði 2010-2022. Fyrir árið 2021 töldust 18,9% leigjenda búa við þunga byrði húsnæðiskostnaðar og 10,9% leigjenda bjuggu við skort á efnislegum gæðum. Hagstofa Íslands: Mikill munur á lífskjörum eftir stöðu á húsnæðismarkaði, 15. mars 2022. Sjá einnig Niðurstöður starfshóps um aðgerðir og umbætur á húsnæðismarkaði (2022), bls. 2.

[2] Sjá t.d. tillögu til þingsályktunar um samstöðuaðgerðir vegna verðbólgu og vaxtahækkana, 153. löggjafarþing 2022–2023, þingskjal 11  —  11. mál; frumvarp til laga um breytingu á húsaleigulögum, nr. 36/1994 (réttarstaða leigjenda íbúðarhúsnæðis og leigubremsa), 153. löggjafarþing 2022–2023, þingskjal 1409  —  898. mál; frumvarp til laga um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu og húsaleigulögum (aðgerðir til að sporna við áhrifum verðbólgu á húsnæðislán og húsaleigu), 153. löggjafarþing 2022–2023, þingskjal 12  —  12. mál; og samþykkt þings ASÍ um húsnæðismál þar sem kallað er eftir því að leigubremsa sé höfð til hliðsjónar við endurskoðun lagaumgjörðar á leigumarkaði, ASÍ: Húsnæðismál og velferð, 45. þing ASÍ. Sjá jafnframt að einhverju leyti frumvarp til laga um breytingu á húsaleigulögum, nr. 36/1994, með síðari breytingum (skráningarskylda, langtímaleiga og hækkun leigufjárhæðar), birt í samráðsgátt stjórnvalda 27. febrúar 2020.

[3] Reuters: Denmark limits rent increases to help households, 26. ágúst 2022.

[4] Stjórnlagadómstóll Þýskalands, dómur 25. mars 2021, 2 BvF 1/20, 2 BvL 4/20, 2 BvL 5/20.

[5] Bürgerliches Gesetzbuch (BGB), § 556d, „Zulässige Miethöhe bei Mietbeginn“.

[6] Þorgeir Örlygsson, Karl Axelsson og Víðir Smári Petersen: Eignaréttur I (2020), bls. 156.

[7] Björg Thorarensen: Stjórnskipunarréttur. Mannréttindi (2. útg. 2019), bls. 519 og Karl Axelsson og Ásgerður Ragnarsdóttir: Eignarnám (2021), bls. 20-31. Sjá einnig Gunnar G. Schram: Stjórnskipunarréttur (2004), bls. 555-556, Gaukur Jörundsson: Um eignarnám (doktorsritgerð 1969), bls. 167 o.áfr. og að nokkru leyti Ólafur Jóhannesson: Stjórnskipun Íslands (1960), bls. 455-456).

[8] Björg Thorarensen: Stjórnskipunarréttur. Mannréttindi (2. útg. 2019), bls. 519..

[9] Sjá nánar Þorgeir Örlygsson, Karl Axelsson og Víðir Smári Petersen: Eignaréttur I (2020), bls. 156-157.

[10] Sjá almennt sömu heimild bls. 165-168 og 180-181.

[11] NEFMR: „General Comment No. 4: The Right to Adequate Housing (Art. 11 (1) of the Covenant)“, 13. desember 1991, E/1992/23, bls. 114-120.

[12] Dómur MDE 18. febrúar 1999 í máli nr. 29515/95 (Larkos gegn Kýpur).

[13] Mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna: álit 27. nóvember 2012 í máli nr. 2073/2011 (Liliana Assenova Naibidenova o.fl. gegn Búlgaríu), CCPR/C/106/D/2073/2011.

[14] NEFMR: „General Comment No. 4“, mgr. 8(c).

[15] Greint er á milli skyldu til að virða, vernda og efna réttindi (e. respect, protect, fulfill) þar sem skylda til að virða réttindi felur í sér neikvæða skyldu (aðgerðarleysisskyldu), skylda til að efna réttindi felur í sér jákvæða skyldu (aðgerðarskyldu) t.d. til þess að veita þjónustu, en skylda til að vernda felur í sér annars konar jákvæða skyldu, þ.e. til reglusetningar eða annarra aðgerða til þess að tryggja að réttindi séu ekki brotin í samskiptum einkaaðila.

[16] NEFMR: „General comment No. 24 (2017) on State obligations under the International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights in the context of business activities“, 10. ágúst 2017, E/C.12/GC/24, mgr. 19.

[17] Dómur MDE 19. júní 2006 í máli nr. 35014/97 (Hutten-Czapska gegn Póllandi), mgr. 166.

[18] Þrjár reglur felast í 1. gr. fyrsta samningsviðauka: Í fyrsta lagi almenn meginregla um friðhelgi eignarréttar, sbr. 1. málsl. 1. mgr., í öðru lagi bann við sviptingu eigna nema að uppfylltum ákveðnum skilyrðum, sbr. 2. málsl. 1. mgr. og í þriðja lagi regla um takmarkanir í þágu almannahagsmuna á notkun eigna, sbr. 2. mgr., sjá t.d. dóm MDE 23. september 1982 í máli nr. 7151/75 (Sporrong og Lönnroth gegn Svíþjóð). Í hverju máli fyrir sig ákvarðar MDE hverja hinna þriggja reglna reyni á. Um skilin milli reglunnar um takmarkanir á notkun eigna og reglunnar um eignasviptingu hvað varðar leiguþak sjá dóm MDE 12. júní 2012 í máli nr. 13221/08 (Lindheim o.fl. gegn Noregi), mgr. 75-78.

[19] Slíkt er almennt uppfyllt með því að binda húsaleiguþak í lög en dæmi um brot af þessum sökum má sjá í dómi MDE 3. júlí 2014 í máli nr. 37926/05 (R&L, S.R.O. o.fl. gegn Tékklandi).

[20] Sjá t.d. dóm MDE 23. október 2018 í máli nr. 37121/15 (Bradshaw o.fl. gegn Möltu), mgr. 52.

[21] Dómur MDE 19. júní 2006 í máli nr. 35014/97 (Hutten-Czapska gegn Póllandi), mgr. 165-167.

[22] T.d. dómur MDE 19. desember 1989 í máli nr. 10522/83 (Mellacher o.fl. gegn Austurríki).

[23] Dómur MDE 12. júní 2012 í máli nr. 13221/08 (Lindheim o.fl. gegn Noregi), mgr. 97-100.

[24] Dómur MDE 19. júní 2006 í máli nr. 35014/97 (Hutten-Czapska gegn Póllandi), mgr. 178.

[25] Dómur MDE 23. október 2018 í máli nr. 37121/15 (Bradshaw o.fl. gegn Möltu), mgr. 58 og 63-66.

[26] Dómur MDE 26. september 2006 í máli nr. 35349/05 (Fleri Soler og Camilleri gegn Möltu), mgr. 77.

[27] Dómur MDE 26. september 2006 í máli nr. 31122/05 (Ghigo gegn Möltu), mgr. 67-68, þar sem vísað er í dóm MDE 19. desember 1989 í máli nr. 10522/83 (Mellacher o.fl. gegn Austurríki), mgr. 45og dóm MDE 19. júní 2006 í máli nr. 35014/97 (Hutten-Czapska gegn Póllandi), mgr. 223.

[28] Dómur MDE 26. september 2006 í máli nr. 31122/05 (Ghigo gegn Möltu).

[29] Dómur MDE 19. júní 2006 í máli nr. 35014/97 (Hutten-Czapska gegn Póllandi), mgr. 205.

[30] Sama heimild, mgr. 206-208.

[31] Sama heimild, mgr. 212-215.

[32] Sama heimild, mgr. 224.

[33] Dómur MDE 12. júní 2012 í máli nr. 13221/08 (Lindheim o.fl. gegn Noregi). Sjá einnig ákvörðun MDE 2. júlí 2023 í máli nr. 27126/11 (Nobel o.fl. gegn Hollandi).

[34] Sjá dóm MDE 5.júlí 2016 í máli nr. 38082/07 (Rudolfer gegn Slóvakíu), mgr. 38.

[35] Dómur MDE 28. janúar 2014 í máli nr. 30255/09 (Bittó gegn Slóvakíu), mgr. 115.

[36] Dómur MDE 5.júlí 2016 í máli nr. 38082/07 (Rudolfer gegn Slóvakíu).

[37] Dómur MDE 10. júlí 2014 í máli nr. 12027/10 (Statileo gegn Króatíu).

[38] Dómur MDE 15. september 2009 í máli nr. 47045/06 (Amato Gauci gegn Möltu), mgr. 62,sjá einnigdóm MDE 19. júní 2006 í máli nr. 35014/97 (Hutten-Czapska gegn Póllandi), mgr. 239.

[39] Dómur MDE 15. september 2009 í máli nr. 47045/06 (Amato Gauci gegn Möltu), mgr. 14.

[40] Sama heimild, mgr. 63.

[41] Dómur MDE 12. júní 2012 í máli nr. 13221/08 (Lindheim o.fl. gegn Noregi), mgr. 129.

[42] Dómur MDE 10. nóvember 2022 í máli nr. 2317/20 (Karibu Foundation gegn Noregi), mgr. 86-88.

[43] Dómur MDE 15. september 2009 í máli nr. 47045/06 (Amato Gauci gegn Möltu), mgr. 62,sjá einnigdóm MDE 19. júní 2006 í máli nr. 35014/97 (Hutten-Czapska gegn Póllandi), mgr. 239.

[44] Dómur MDE 22. janúar 2013 í máli nr. 20287/10 (Saliba o.fl. gegn Möltu), mgr. 65.

[45] Tom Allen: „Liberalism, social democracy and the value of property under the European Convention on Human Rights“, bls. 1055-1078, einkum bls. 1074.

[46] Dómur MDE 10. nóvember 2022 í máli nr. 2317/20 (Karibu Foundation gegn Noregi).

[47] Sama heimild, mgr. 90-93. Dómurinn er dæmi um áherslu á gæði málsmeðferðar („process-based review“), sjá Oddný Mjöll Arnardóttir: „The “Procedural Turn” Under the European Convention on Human Rights and Presumptions of Convention Compliance“ og Kári Hólmar Ragnarsson: „Skipta gæði lagasetningar máli við endurskoðun dómstóla á stjórnskipulegu gildi laga?“

[48] Ákvörðun MDE 2. júlí 2013 í máli nr. 27126/11 (Nobel o.fl. gegn Hollandi).

[49] Sama heimild, mgr. 34.

[50] Sama heimild, mgr. 34-35.

[51] Sama heimild, mgr. 38.

[52] Sama heimild, mgr. 39.

[53] Slíkt gæti þó farið eftir útfærslu á reglunum, en höfundur gefur sér að um sé að ræða almennar reglur.

[54] Hér má horfa til H 20/2022 (Fossatún) þar sem Hæstiréttur áréttar stjórnskipulega skyldu löggjafans til þess að meta hvort lagasetning rúmist innan marka mannréttindaákvæða stjórnarskrárinnar, í því tiltekna tilviki 74. gr. um félagafrelsi.

Gildissvið fyrirhugaðrar EES-forgangsreglu*

Eftir Friðrik Árna Friðriksson Hirst, framkvæmdastjóra Lagastofnunar HÍ og doktorsnema við Lagadeild HÍ, og Dr. Hafstein Dan Kristjánsson, lektor við Lagadeild HÍ og stipendiary lecturer við Balliol College og St. Anne’s College, Oxford.

* Grein þessi hefur verið ritrýnd og staðist þær fræðilegu kröfur sem gerðar eru samkvæmt reglum Vefrits Úlfljóts.

Efnisyfirlit

1 Inngangur
2. Hugtakið almennt lagaákvæði
3. Stjórnvaldsfyrirmæli
4. Aðrir árekstrar
4.1 Réttlægri réttarheimildir
4.2 EES-reglur rekast á innbyrðis
5. Réttilega innleidd skuldbinding samkvæmt EES-samningnum
6. Skýrt og óskilyrt lagaákvæði
7. Nema Alþingi hafi mælt fyrir um annað
8. Niðurstöður og hugleiðingar um framsetningu ákvæðisins


Ágrip

Greinin fjallar um EES-forgangsregluna sem fyrirhugað er að bæta við lög nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið, en frumvarp þess efnis er nú til meðferðar á Alþingi. Fyrirhuguð forgangsregla kveður á um að ef skýrt og óskilyrt lagaákvæði sem réttilega innleiðir skuldbindingu samkvæmt EES-samningnum er ósamrýmanlegt öðru almennu lagaákvæði skal hið fyrrnefnda ganga framar, nema Alþingi hafi mælt fyrir um annað. Sama á við um skuldbindingar sem eru innleiddar með stjórnvaldsfyrirmælum. Tilgangur greinarinnar er að brjóta einstök hugtök og skilyrði forgangsreglunnar til mergjar og greina þau með gagnrýnum hætti til að varpa ljósi á gildissvið reglunnar. Meðal annars er vikið að því hvaða tegundir settra laga munu lúta forgangsreglunni og hvernig hún á við um almenn stjórnvaldsfyrirmæli, þ.m.t. reglugerðir ráðherra. Þá er sjónum beint að því hvað felist í skilyrðum forgangsreglunnar um að ákvæði sé skýrt og óskilyrt og innleiði réttilega skuldbindingu samkvæmt EES-samningnum. Að lokum eru settar fram hugleiðingar um hvort ástæða sé til að skerpa á orðalagi reglunnar í tilteknum atriðum, þ. á m. hvort hluta af orðalagi hennar sé hugsanlega ofaukið.

Abstract

The article analyses the EEA priority rule, which has been proposed to be add to the Act on the European Economic Area no. 2/1993, pursuant to a legislative bill which is currently being discussed by Alþingi. According to the proposed rule, clear and unconditional statutory provisions that correctly implement EEA-rules shall take precedence over other incompatible statutory provisions, unless Alþingi has stipulated otherwise. The same applies to administrative rules. The purpose of the article is to critically analyse the concepts and conditions of the priority rule in order to shed light on its scope. The article explores inter alia which types of statutory laws will be subject to the priority rule and how it applies to administrative rules, including ministerial regulations. Moreover, the article analyses the rule’s conditions that a statutory provision needs to be clear and unconditional and that it correctly implements an obligation under the EEA Agreement. Lastly, the article reflects on whether the proposed rule could in some aspects be phrased in a clearer manner than is proposed in the bill, including whether some of its text may be superfluous.


1 Inngangur

Fyrir liggur frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið (EES-lögin) þar sem lagt er til að lögfest verði ný forgangsregla sem verði að 4. gr. laganna. Með frumvarpsákvæðinu er stefnt að því að tryggja fullnægjandi innleiðingu á bókun 35 við EES-samninginn. Frumvarpsákvæðið hljóðar svo:

„Ef skýrt og óskilyrt lagaákvæði sem réttilega innleiðir skuldbindingu samkvæmt EES-samningnum er ósamrýmanlegt öðru almennu lagaákvæði skal hið fyrrnefnda ganga framar, nema Alþingi hafi mælt fyrir um annað. Sama á við um skuldbindingar sem eru innleiddar með stjórnvaldsfyrirmælum.“

Tilgangur greinarinnar er að brjóta einstök hugtök og skilyrði fyrirhugaðrar forgangsreglu til mergjar og greina þau með gagnrýnum hætti til að varpa ljósi á gildissvið reglunnar. Meðal annars verður vikið að því hvaða tegundir settra laga munu lúta forgangsreglunni og hvernig hún á við um almenn stjórnvaldsfyrirmæli, þ.m.t. reglugerðir ráðherra. Þá verður sjónum beint að því hvað felist í skilyrðum forgangsreglunnar um að ákvæði sé skýrt og óskilyrt og innleiði réttilega skuldbindingu samkvæmt EES-samningnum. Við greiningu á þessum atriðum verður eðli máls samkvæmt horft náið til umfjöllunar í ítarlegri greinargerð með frumvarpinu þar sem einstök skilyrði reglunnar eru skýrð m.a. með hliðsjón af bókun 35 og öðrum reglum EES-réttar.[1] Í greininni verður að auki leitast við að draga fram möguleg álitaefni varðandi gildissvið forgangsreglunnar sem ekki er tekin bein afstaða til í greinargerðinni, setja þau í fræðilegt samhengi og taka afstöðu til þeirra eftir föngum. Að lokum verða settar fram hugleiðingar um hvort fyrirhuguð forgangsregla gæti orðast á annan hátt en lagt er til í frumvarpinu, þ.m.t. hvort sumum skilyrðum hennar sé hugsanlega ofaukið. Áður en lengra er haldið ber að árétta að þingleg meðferð frumvarpsins stendur enn yfir og munu þau álitaefni sem velt verður upp í þessari grein vafalaust fá nánari umfjöllun á Alþingi. Þess skal einnig getið að umfjöllun um fyrirhugaða forgangsreglu var fylgt úr hlaði með fyrri grein höfunda á þessum vettvangi, en þessi grein tekur við þar sem henni sleppir.[2]

2 Hugtakið almennt lagaákvæði

Eins og áður kom fram gerir frumvarpsákvæðið ráð fyrir að skýrt og óskilyrt lagaákvæði sem réttilega innleiðir skuldbindingu samkvæmt EES-samningnum skuli ganga framar „öðru almennu lagaákvæði“ ef efnisreglur ákvæðanna rekast á.[3] Af orðalagi frumvarpsákvæðisins er því ljóst að það lýtur ekki að árekstrum laga við ákvæði stjórnarskrárinnar eins og jafnframt er áréttað í skýringum með frumvarpinu.[4] Ekki fer á milli mála að fari lög sem innleiða EES-skuldbindingu í bága við stjórnarskrána víkja lögin.[5] Sama gildir ef slík lög ganga gegn óskráðum stjórnskipulegum grundvallarreglum sem eru jafnréttháar stjórnarskránni og lúta 1. mgr. 79. gr. hennar, þ.m.t. reglum sem helgast af stjórnskipunarvenju, enda verður slíkum reglum ekki haggað með almennum lögum. Það er jafnframt ljóst að bókun 35 gerir ekki kröfu um að innleiddar EES-reglur njóti forgangs fram yfir stjórnarskrár EFTA-ríkjanna.[6]        

Frumvarpsákvæðið tekur sem fyrr segir til árekstrar „almennra lagaákvæða“. Af skýringum með frumvarpinu má ráða að með „almennu lagaákvæði“ sé átt við ákvæði í almennum lögum Alþingis, sbr. 44. gr. stjskr. og einnig 26. gr. stjskr.[7] Með hliðsjón af þessu vaknar sú spurning hvort frumvarpsákvæðið takmarkist við almenn lög eða hvort það geti einnig tekið til annarra tegunda settra laga í þrengri merkingu, svo sem bráðabirgðalaga. Bráðabirgðalög eru sett af forseta Íslands að tillögu ráðherra þegar brýna nauðsyn ber til enda sé Alþingi ekki að störfum, sbr. 28. gr. stjskr. Bráðabirgðalög eru jafnrétthá almennum lögum meðan þau gilda, en þau falla úr gildi ef þau eru ekki samþykkt af Alþingi eftir að það er komið saman á ný.[8]

Orðalag og uppbygging frumvarpsákvæðisins, þ.m.t. hugtakið „almennt lagaákvæði“, og skírskotun ákvæðisins til þess að Alþingi geti mælt fyrir um frávik frá því með lögum, kynni að mæla gegn því að bráðabirgðalög falli undir það, enda teljast þau hvorki til almennra laga né eru þau sett af Alþingi sem fyrr segir. Á hitt er þó að líta að frumvarpsákvæðið og skýringar með því eru ekki með öllu afdráttarlausar um að því verði ekki beitt um aðra flokka settra laga í þrengri merkingu að almennum lögum frágengnum (þó getur það aldrei átt við um stjórnarskrána o.þ.h. sem fyrr segir). Þá gætu markmið ákvæðisins mælt með rýmri túlkun að þessu leyti, enda einskorðast efni bókunar 35 ekki við almenn lög í merkingu 44. gr. stjórnarskrárinnar, heldur lýtur bókunin almennt að settum lögum (e. statutory provisions). Eftir stendur þó að orðalag frumvarpsákvæðisins bendir fremur til þess að fyrri málsliður þess taki aðeins til almennra laga Alþingis í merkingu 44. gr. stjskr.[9]                                                      

Fyrirhuguð forgangsregla tekur m.a. til árekstrar milli laga sem innleiða EES-skuldbindingu og laga sem innleiða aðrar þjóðréttarlegar skuldbindingar. Í því tilliti eiga sérstök sjónarmið við um ákvæði Mannréttindasáttmála Evrópu sem veitt er lagagildi með lögum nr. 62/1994.[10] Fyrir það fyrsta verður að telja ólíklegt að sú staða komi upp að innleiddar EES-reglur rekist á ákvæði Mannréttindasáttmála Evrópu án þess að unnt sé að samrýma viðkomandi reglur með túlkun. Er þá til þess að líta að ákveðnar kröfur um vernd grundvallarréttinda leiða af Mannréttindaskrá ESB og óskráðum meginreglum ESB-réttar, sem binda að vísu ekki EFTA-ríkin en setja engu að síður mark sitt á afleiddar gerðir sem teknar eru upp í EES-samninginn. Þá verður að hafa í huga að í EES-rétti má eftir atvikum finna samsvarandi grundvallarréttindum og tryggð eru í Mannréttindasáttmála Evrópu stoð í óskráðum meginreglum EES-réttar.[11] Í ljósi framangreinds hlýtur útgangspunkturinn að vera sá að EES-reglur sem innleiddar eru í íslenskan rétt uppfylli kröfur um vernd grundvallarréttinda, sem leiða bæði af Evrópurétti og EES-rétti, og séu því í samræmi við Mannréttindasáttmála Evrópu. Þó er ekki unnt að fullyrða í eitt skipti fyrir öll að óskráðar meginreglur EES-réttar um grundvallarréttindi séu ætíð sama efnis og ákvæði Mannréttindasáttmála Evrópu.[12]

Hvað sem öðru líður verður að hafa í huga að mörg veigamestu ákvæði Mannréttindasáttmála Evrópu eiga sér hliðstæðu í stjórnarskránni. Ef innleiddar EES-reglur stönguðust á við slík ákvæði gengi stjórnarskráin ætíð framar eins og áður kom fram.[13] Jafnframt má benda á að ef innleidd EES-regla reyndist ekki uppfylla kröfur um vernd grundvallarréttinda sem fá stoð í óskráðum meginreglum EES-réttar, má færa rök fyrir því að hún myndi ekki teljast til skuldbindingar samkvæmt EES-samningnum sem félli undir fyrirhugaða forgangsreglu, eins og rökstutt er aftar í greininni.

3 Stjórnvaldsfyrirmæli

Samkvæmt síðari málslið frumvarpsákvæðisins tekur það, auk almennra laga, einnig til stjórnvaldsfyrirmæla sem réttilega innleiða skuldbindingu samkvæmt EES-samningnum. Hér er vísað til reglugerða og annarra almennra stjórnvaldsfyrirmæla, á borð við reglur, gjaldskrár og samþykktir, sbr. til hliðsjónar 2. málsl. 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Í frumvarpsákvæðinu felst þannig að stjórnvaldsfyrirmæli sem innleiða EES-reglu skulu ganga framar öðrum ósamrýmanlegum stjórnvaldsfyrirmælum.

Á hinn bóginn verður ekki ótvírætt ráðið af orðalagi frumvarpsákvæðisins hvort það geri ráð fyrir að stjórnvaldsfyrirmæli sem innleiða EES-reglu geti vikið til hliðar ósamrýmanlegri reglu í almennum lögum.[14] Til samanburðar má geta þess að samkvæmt 2. gr. norsku EES-laganna skulu stjórnvaldsfyrirmæli sem innleiða EES-reglu ganga framar ósamrýmanlegum lögum Stórþingsins, að því tilskildu að lögin séu yngri en stjórnvaldsfyrirmælin.[15] Umfjöllun í greinargerð með fyrirliggjandi frumvarpi mælir þó gegn því að slíkri reglu verði fundin stoð í frumvarpsákvæðinu. Í greinargerðinni segir þannig m.a. að með ákvæðinu sé „rétthæð réttarheimilda ekki raskað“, auk þess sem tekið er fram að rekist stjórnvaldsfyrirmæli á ákvæði í almennum lögum „[geti] löggjafinn einn gripið inn í og breytt viðkomandi lagaákvæði, numið það úr gildi eða mælt fyrir um forgang með sérstökum og afmörkuðum hætti“.[16] Við þetta má bæta að lögmætisreglan og lagaáskilnaðarreglur stjórnarskrárinnar, sem verður ekki vikið til hliðar með lögum, kunna að takmarka svigrúm löggjafans til að setja almenna reglu í þá veru að stjórnvaldsfyrirmæli geti gengið framar almennum lögum.[17]

4 Aðrir árekstrar

4.1 Réttlægri réttarheimildir

Spyrja má hvernig fyrirhuguð forgangsregla horfir við réttlægri réttarheimildum en almennum lögum og stjórnvaldsfyrirmælum, t.d. réttarvenju, meginreglum laga og eðli máls, eða fordæmi eða dómvenju sem byggjast á slíkum réttarheimildum.[18] Fyrir það fyrsta er ljóst að EES-regla sem er innleidd með almennum lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum myndi ganga framar ósamrýmanlegri réttlægri réttarheimild í samræmi við almennar reglur um rétthæð réttarheimildanna og lex superior regluna. Árekstur milli þessara réttarheimilda fellur utan fyrirhugaðrar forgangsreglu enda takmarkast hún sem fyrr segir við árekstur reglna í almennum lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum.

Niðurstaðan verður á sama veg ef dæminu er snúið við, þ.e. EES-reglan sem á í hlut hefur ekki verið formlega innleidd með almennum lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum en fær allt að einu stoð í réttlægri réttarheimild, t.d. óskráðri meginreglu í íslenskum rétti, eftir atvikum með túlkun þeirrar réttarheimildar til samræmis við EES-rétt. Slík „ólögfest EES-regla“ myndi þannig alla jafna víkja fyrir ósamrýmanlegum almennum lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum í samræmi við almennar reglur um rétthæð réttarheimildanna og lex superior regluna, á sama hátt og í dæminu sem tekið var í upphafi kaflans. Áreksturinn félli jafnframt utan fyrirhugaðrar forgangsreglu af sömu ástæðum og að framan greinir.[19] Forsenda þeirrar niðurstöðu er ætíð sú að ekki sé unnt að koma í veg fyrir áreksturinn með því að túlka viðkomandi lög eða stjórnvaldsfyrirmæli til samræmis við EES-regluna á grundvelli lögskýringarreglu 3. gr. EES-laganna.[20]

Loks má velta fyrir sér hvort fyrirhuguð forgangsregla myndi ná yfir tilvik þar sem EES-regla væri talin gilda í íslenskum rétti á grundvelli lögjöfnunar frá tilteknu ákvæði í almennum lögum. Staðan væri þá sú að EES-reglan rúmaðist ekki innan lagaákvæðisins sjálfs en stæði engu að síður í mjög nánum tengslum við það, þ.e. tilvikið væri ólögákveðið en eðlislíkt og samkynja hinu lögákveðna tilviki.[21] Ef forgangsreglan væri talin ná yfir slíka EES-reglu, sem gilti í íslenskum rétti á grundvelli lögjöfnunar, fæli sú niðurstaða væntanlega í sér að forgangsreglan væri skýrð rúmt með vísan til markmiða hennar og tengsla við bókun 35, þar sem orðalag hennar miðast við almenn lög og stjórnvaldsfyrirmæli, eins og áður kom fram.

4.2 EES-reglur rekast á innbyrðis

Sú staða gæti komið upp að tvær eða fleiri innleiddar EES-reglur rekist á innbyrðis. Ljóst er að slíkur árekstur fellur utan fyrirhugaðrar forgangsreglu, enda lýtur hún einungis að forgangi innleiddra EES-reglna gagnvart öðrum almennum lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum sem innleiða ekki EES-reglur („séríslenskum“). Þá kemur til skoðunar hvernig leyst yrði úr árekstri af fyrrgreindum toga, en í því sambandi koma tveir kostir til greina. Annars vegar mætti hugsa sér að leysa úr árekstrinum í samræmi við almennar forgangsreglur íslensks réttar, þ.e. lex posterior og lex specialis. Hins vegar mætti hugsa sér að leysa úr honum á grundvelli sjónarmiða EES-réttar um mismunandi rétthæð ólíkra tegunda EES-reglna. Í því fælist að leyst yrði úr árekstrinum á þann veg að niðurstaðan yrði sú sama og hún yrði samkvæmt EES-rétti.[22] Þótt afleiddar gerðir njóti formlega sömu stöðu og meginmál EES-samningsins, sbr. 119. gr. hans, standa veigamikil rök til þess að taka í þessu sambandi mið af uppbyggingu, efni og markmiðum samningsins. Meðal þeirra er að ná fram einsleitni á Evrópska efnahagssvæðinu. Í því tilliti verður að hafa í huga að afleiddar gerðir ESB-réttar eru réttlægri réttarheimildir en t.d. stofnsáttmálarnir. Þá má geta þess að EFTA-dómstóllinn hefur annars vegar bent á að túlka beri tilskipanir til samræmis við meginmál EES-samningsins og hins vegar vísað til reglna í meginmáli EES-samningsins sem „frumréttar“ (e. primary EEA law).[23] Með hliðsjón af framansögðu er ekki ósennilegt að ef afleidd gerð EES-réttar stangaðist á við reglu í meginmáli EES-samningsins myndi niðurstaðan verða sú að beita bæri síðarnefndu reglunum en með því fengist sambærileg niðurstaða og í Evrópurétti.[24] Að teknu tilliti til þessa og markmiðsins um einsleitni má því telja rökrétt að leysa úr árekstri milli innleiddra EES-reglna, að samræmisskýringu frágenginni, eftir viðteknum sjónarmiðum í EES-rétti um samspil réttarheimilda EES-réttar.

Öðru máli gegnir um árekstur innleiddra EES-reglna sem fá stoð annars vegar í settum lögum og hins vegar í réttlægri réttarheimild. Þá er ekki um að ræða árekstur milli jafnrétthárra réttarheimilda í íslenskum rétti, ólíkt tilvikinu hér á undan. Því verður leyst úr slíkum árekstri í samræmi við almennar reglur um rétthæð réttarheimildanna og lex superior forgangsregluna. Áður en þeim yrði beitt væri þó rétt að leitast við að samrýma réttarheimildirnar með túlkun eftir fremsta megni þannig að niðurstaðan yrði í sem bestu samræmi við EES-rétt, þ.e. í samræmi við efni og samspil réttarheimildanna í EES-rétti hverju sinni.

5 Réttilega innleidd skuldbinding samkvæmt EES-samningnum

Fyrirhuguð forgangsregla gildir um ákvæði almennra laga (eða stjórnvaldsfyrirmæla) sem réttilega innleiða skuldbindingu samkvæmt EES-samningnum, eins og áður var rakið.[25] Skilyrðið um „rétta innleiðingu“ í frumvarpsákvæðinu vísar til þess að EES-regla hafi verið innleidd í íslenskan rétt í samræmi við 7. gr. EES-samningsins, eins og ákvæðið er túlkað í dómaframkvæmd EFTA-dómstólsins.[26] Umrætt skilyrði lýtur á hinn bóginn ekki að því hvort EES-regla hafi verið innleidd á stjórnskipulega réttan hátt. Það er þó vitaskuld frumforsenda þess að EES-regla geti haft réttaráhrif í landsrétti og fallið undir gildissvið frumvarpsákvæðsins að hún hafi verið innleidd á stjórnskipulega réttan hátt og sé jafnframt að efni til í samræmi við stjórnskipulegar reglur.[27]

Af fyrrgreindu skilyrði frumvarpsákvæðisins um „rétta innleiðingu“ EES-reglu er ljóst að óinnleiddar EES-reglur falla ekki undir gildissvið fyrirhugaðrar forgangsreglu, heldur EES-reglur sem innleiddar hafa verið með almennum lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum.[28] Á hinn bóginn vaknar sú spurning hvað sé nánar fólgið í þeim áskilnaði frumvarpsákvæðisins að lög eða stjórnvaldsfyrirmæli „innleiði“ EES-reglu og hvenær hún telst vera „réttilega“ innleidd.

Ekki fer á milli mála að fyrirhuguð forgangsregla á við um lagaákvæði sem innleiða EES-reglur samkvæmt efni og tilgangi sínum, t.d. ákvæði EES-laganna sem lögfestu meginmál EES-samningsins o.fl., sem og ýmis lög og reglur sem sett eru gagngert til að innleiða afleiddar gerðir í viðaukum EES-samningsins, m.a. tilskipanir og reglugerðir. Þá verður að telja að fyrirhuguð forgangsregla nái yfir lög og reglur sem uppfylla EES-skuldbindingu samkvæmt efni sínu, eftir atvikum ef þau eru túlkuð til samræmis við EES-rétt, þótt yfirlýstur tilgangur þeirra sé ekki beinlínis sá að innleiða slíka skuldbindingu.[29] Af framansögðu leiðir að öll ákvæði almennra laga og stjórnvaldsfyrirmæla sem að efni til fullnægja skuldbindingum samkvæmt EES-samningnum teljast „innleiða“ slíkar skuldbindingar og njóta þar með forgangsáhrifa á grundvelli frumvarpsákvæðisins, að öðrum skilyrðum uppfylltum.

Kemur þá til skoðunar hvenær EES-regla telst vera „réttilega“ innleidd í íslenskan rétt. Ef EES-regla er ranglega innleidd í íslenskan rétt, svo sem vegna misskilnings á gildissviði eða inntaki hennar, er ljóst að viðkomandi lagaákvæði (eða ákvæði stjórnvaldsfyrirmæla) myndi ekki njóta forgangsáhrifa á grundvelli fyrirhugaðrar forgangsreglu, enda fæli það þá ekki í sér innleiðingu á skuldbindingu samkvæmt EES-samningnum. Einnig má velta fyrir sér hvernig færi um tilvik þar sem EES-regla hefur verið innleidd með réttum hætti en þó einungis að hluta. Má sem dæmi nefna reglu í EES-tilskipun sem felur í sér hámarkssamræmingu en lagaákvæði sem innleiðir regluna í íslenskan rétt gengur lengra eða skemur en rúmast innan marka tilskipunarinnar. Með hliðsjón af markmiði fyrirhugaðrar forgangsreglu má færa rök fyrir þeirri niðurstöðu að sá hluti lagaákvæðis sem felur í sér rétta innleiðingu á EES-reglu myndi njóta forgangsáhrifa, en ekki sá hluti þess sem felur í sér ranga innleiðingu, sé yfirleitt unnt að skilja þar á milli. Ef fallist er á það sem hér hefur verið rakið verður niðurstaðan sú að fyrirhuguð forgangsregla veiti lagaákvæði forgangsáhrif að því marki sem það felur í sér rétta innleiðingu á EES-reglu. Sami skilningur hefur verið lagður í forgangsreglu 2. gr. norsku EES-laganna.[30]

Hér á undan var fjallað um tilvik þar sem íslenski löggjafinn eða stjórnvöld hafa ranglega innleitt EES-skuldbindingu. Að því frágengnu vaknar sú spurning hvernig fari um tilvik þar sem EES-regla sem hefur verið réttilega innleidd í landsrétt reynist á hinn bóginn vera ógild að EES-rétti. Nánar tiltekið gæti aðdragandinn verið sá að samsvarandi afleidd gerð ESB sé, t.d. samkvæmt dómi Evrópudómstólsins, talin brjóta í bága við rétthærri réttarheimildir í Evrópurétti, á borð við fjórfrelsisákvæði stofnsáttmálanna eða ákvæði Mannréttindaskrár ESB. Ekki er sjálfgefið að slík niðurstaða í ESB-rétti leiði til þess að samsvarandi EES-regla sé ógild, vegna mismunandi inntaks ESB- og EES-réttar á ýmsum sviðum. Það er þó mögulegt að annmarkinn á ESB-reglunni sé þess eðlis að sama hljóti að gilda um hliðstæðu hennar í EES-rétti, þ.e. ef réttarstaðan er að öllu leyti sú sama í báðum lagakerfum.[31] Í slíku tilviki, þar sem EES-regla er ógild að EES-rétti í fyrrgreindum skilningi, má færa rök fyrir því að lagaákvæði sem innleiðir slíka EES-reglu í landsrétt falli utan fyrirhugaðrar forgangsreglu enda lúti það þá í reynd ekki að skuldbindingu samkvæmt EES-samningnum. Ætla verður að það haggi ekki þeirri niðurstöðu þótt viðkomandi EES-regla hafi ekki (enn) formlega verið felld úr viðkomandi viðauka EES-samningsins með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar. Fær þessi niðurstaða einnig stoð í því markmiði forgangsreglunnar að uppfylla þá skyldu sem felst í bókun 35.

Loks má nefna það tilvik að EES-tilskipun sem felur í sér lágmarkssamræmingu sé innleidd í íslenskan rétt með víðtækari hætti en lágmarkinu nemur. EES-reglan teldist þá réttilega innleidd sem slík, en íslensku innleiðingarlögin gengju lengra án þess þó að fara í bága við tilskipunina eða aðrar reglur EES-réttar. Vaknar þá spurningin hvort hin víðtækari útfærsla EES-reglunnar í íslenskum lögum ætti að njóta forgangsáhrifa að öllu leyti eða einungis að því marki sem hún svarar til lágmarkskrafna viðkomandi tilskipunar. Orðalag frumvarpsákvæðisins, þ.e. vísun í „skuldbindingu samkvæmt EES-samningnum“, og markmið þess að innleiða bókun 35, renna stoðum undir þá niðurstöðu að viðkomandi lagaákvæði myndi í fyrrgreindu tilviki einungis njóta forgangs gagnvart ósamrýmanlegum lögum að því marki sem það uppfyllir skuldbindingu samkvæmt EES-samningnum en ekki umfram það, sé yfirleitt unnt að skilja þar á milli.[32] Til þess er einnig að líta að hvorki frumvarpsákvæðið né skýringar með frumvarpinu veita haldbæra stoð fyrir annarri niðurstöðu en þeirri sem að framan greinir.

6 Skýrt og óskilyrt lagaákvæði

Það er jafnframt skilyrði forgangsáhrifa samkvæmt frumvarpsákvæðinu að um sé að ræða skýrt og óskilyrt lagaákvæði (eða ákvæði stjórnvaldsfyrirmæla), en þetta skilyrði á rætur að rekja til bókunar 35. Nánar tiltekið hefur EFTA-dómstóllinn skýrt bókunina svo að hún mæli einungis fyrir um forgang innleiddra EES-reglna sem eru nægilega skýrar og óskilyrtar (e. sufficiently clear and unconditional) til að einstaklingar og lögaðilar geti byggt réttindi á viðkomandi reglu, t.d. í dómsmáli.[33] Þetta skilyrði felur þó í reynd í sér óverulega takmörkun á gildissviði bókunar 35 enda þarf ekki mikið til að EES-regla teljist uppfylla skilyrðið. Til að mynda hafa almennu reglurnar um fjórfrelsið verið taldar nægilega skýrar og óskilyrtar í þessum skilningi jafnvel þótt þær séu matskenndar og dýnamískar í eðli sínu.[34] Þó eru ekki öll ákvæði meginmáls EES-samningsins sem teljast nægilega skýr og óskilyrt í framangreindum skilningi.[35]

Við mat á því hvort tiltekin EES-regla uppfylli skilyrðið um að vera nægilega skýr og óskilyrt hefur EFTA-dómstólinn einkum litið til þess hvort sambærileg regla í ESB-rétti uppfylli efnislega hliðstætt skilyrði til að hún hafi bein réttaráhrif í aðildarríkjum ESB.[36] Bein réttaráhrif og raunar einnig forgangsáhrif í ESB-rétti hafa verið talin takmarkast við þær reglur ESB-réttar sem teljast nægilega skýrar og óskilyrtar.[37] Bein réttaráhrif og forgangsáhrif eru ekki hluti af EES-rétti með sama hætti, enda grundvallast bókun 35 á því að EES-samstarfið feli ekki í sér framsal á lagasetningarvaldi til stofnana EFTA, þótt hún geri, sem fyrr segir, kröfu um forgang innleiddra EES-reglna í landsrétti gagnvart öðrum settum lögum.[38]

Með töluverðri einföldun felst í beinum réttaráhrifum ESB-réttar að einstaklingar og lögaðilar geta byggt rétt beint á reglum Evrópuréttar fyrir dómstólum og stjórnvöldum án þess að þær hafi verið sérstaklega innleiddar í landsrétt.[39] Eins og kunnugt er var beinum réttaráhrifum ESB-réttar slegið föstum varðandi tiltekið ákvæði í þágildandi stofnsáttmála í Van Gend en Loos málinu.[40] Síðan sá dómur gekk hefur töluverð dómaframkvæmd mótast um hvort og þá hvernig bein réttaráhrif horfa við mismunandi tegundum réttarheimilda í ESB-rétti og efni þeirra. Í ljósi þeirrar dómaframkvæmdar má halda því fram að ESB-regla teljist almennt vera nægilega skýr og óskilyrt nema augljóst sé að hún uppfylli ekki þær kröfur, en þó verður einnig að huga að tegundum réttarheimilda í þessu sambandi.[41] Reglur sem myndu alla jafna ekki uppfylla skilyrðið eru t.d. almennt orðaðar stefnuyfirlýsingar sem einstaklingar og lögaðilar geta ekki byggt réttindi á beint. Sama á við um reglur sem fela aðildarríki eða stofnun ESB að grípa til ákveðinna aðgerða til að útfæra eða framkvæma viðkomandi réttindi til þess að þau verði virk.[42]

Með hliðsjón af framansögðu má velta því upp hvort nauðsynlegt sé að orða umrætt skilyrði í fyrirhugaðri forgangsreglu. Sams konar skilyrði birtist ekki í texta 2. gr. norsku EES-laganna en ákvæðið hefur þó verið túlkað í samræmi við bókun 35 að þessu leyti.[43] Á hinn bóginn var skilyrðið tekið berum orðum fram í áðurgildandi 2. gr. finnsku EES-laganna. Þó er sá munur á finnska ákvæðinu og ákvæði fyrirliggjandi frumvarps að í hinu fyrrnefnda var skilyrðið tengt við þá EES-reglu sem um ræðir (skýr og óskilyrt EES-regla), en í frumvarpsákvæðinu tengist skilyrðið því lagaákvæði sem innleiðir EES-regluna (skýrt og óskilyrt lagaákvæði).[44] Að framangreindu virtu kemur til skoðunar hvort umrætt skilyrði bókunar 35 lúti að EES-reglunni sem slíkri eða þeim landslögum sem innleiða hana. Dómaframkvæmd EFTA-dómstólsins tekur ekki afdráttarlaust af skarið um þetta atriði.[45] Hvað sem því líður benda tengsl bókunar 35 við reglurnar um bein réttaráhrif og forgangsáhrif í Evrópurétti til þess að skilyrðið lúti að EES-reglunni án tillits til útfærslu hennar í landsrétti. Enn fremur verður að hafa í huga að almennt myndi lagaákvæði sem á annað borð réttilega innleiðir slíka EES-skuldbindingu uppfylla skilyrðið um að vera nægilega skýrt og óskilyrt.[46] Þannig gæti sú staða komið upp að íslenskt lagaákvæði sé nægilega skýrt og óskilyrt en ekki sú EES-regla sem það innleiðir. Samkvæmt orðalagi frumvarpsákvæðisins veitir það slíku lagaákvæði forgangsáhrif enda þótt viðkomandi EES-regla falli ekki undir skuldbindinguna samkvæmt bókun 35, en sú niðurstaða kann að skjóta skökku við í ljósi framangreinds.

Að lokum má velta því fyrir sér hvort dómaframkvæmd EFTA-dómstólsins um bókun 35 kunni að þróast á þann veg að hann muni horfa í ríkari mæli til dómaframkvæmdar Evrópudómstólsins um bein réttaráhrif við afmörkun á inntaki þeirra forgangsáhrifa sem bókun 35 áskilur varðandi innleiddar EES-reglur. Sú dómaframkvæmd Evrópudómstólsins er yfirgripsmikil og hefur að geyma ýmis blæbrigði. Til að mynda hefur því verið slegið föstu í dómaframkvæmdinni að tilskipanir hafi lóðrétt bein réttaráhrif (e. vertical direct effect). Í þeim felst að einstaklingar og lögaðilar geta í ESB-rétti byggt rétt beint á óinnleiddri eða ranglega innleiddri tilskipun, eftir að fresturinn til að innleiða hana er liðinn, í máli gagnvart stjórnvöldum í aðildarríki.[47] Aftur á móti hafa tilskipanir ekki lárétt bein réttaráhrif (e. horizontal direct effect), en í því felst að einstaklingar og lögaðilar geta almennt ekki byggt rétt beint á óinnleiddri eða ranglega innleiddri tilskipun í máli gagnvart öðrum einkaaðilum.[48]

Þar sem inntak bókunar 35 tengist á ákveðinn hátt skilyrðum umræddrar dómaframkvæmdar Evrópudómstólsins um bein réttaráhrif ESB-réttar, sem fyrr segir, er ekki útilokað að síðar muni geta reynt á nánari afmörkun þessara tengsla í dómaframkvæmd EFTA-dómstólsins, t.d. það hvort forgangsáhrif samkvæmt bókun 35 í tilviki innleiddra tilskipana eigi að meginreglu einungis við þegar einkaaðilar bera þær fyrir sig gagnvart stjórnvöldum (lóðrétt), en ekki gagnvart öðrum einkaaðilum (lárétt). Þetta er aðeins eitt dæmi af fleirum um hvernig reynt gæti í EES-rétti á túlkun bókunar 35 í ljósi reglna ESB-réttar bein réttaráhrif og að hvaða leyti samsvörun sé þar á milli. Í þessu sambandi ber þó að árétta þann reginmun sem er á lagakerfunum tveimur að forgangsáhrif bókunar 35 einskorðast við innleiddar EES-reglur (í EFTA-ríkjunum sem búa við tvíeðlisskipan), á meðan bein réttaráhrif og forgangsáhrif í ESB-rétti miðast við ESB-reglurnar sem slíkar óháð innleiðingu. Hvað sem öðru líður er ljóst að verði fyrirhuguð forgangsregla að lögum kann við beitingu hennar, þ.m.t. túlkun á skilyrðinu um að regla sé skýr og óskilyrt, að þurfa að líta til dómaframkvæmdar um inntak beinna réttaráhrifa í ESB-rétti, að svo miklu leyti sem við getur átt.

7 Nema Alþingi hafi mælt fyrir um annað

Frumvarpsákvæðið hefur að geyma fyrirvara á þá leið að það skuli gilda „nema Alþingi hafi mælt fyrir um annað“. Sambærilegur fyrirvari er ekki orðaður í forgangsreglu 2. gr. norsku EES-laganna, en á móti hefur verið bent á að hún hafi stöðu almennra laga og norski löggjafinn geti því vikið henni til hliðar með lögum.[49] Varðandi frumvarpsákvæðið má því spyrja hvaða tilgangi áður tilvitnað orðalag þjóni. Ljóst er að þótt umrætt orðalag væri ekki að finna í  frumvarpsákvæðinu myndi það ekki breyta neinu um valdheimildir löggjafans samkvæmt 2. gr. stjórnarskrárinnar. Í þeim felst að löggjafinn getur ætíð breytt lögum eða fellt þau úr gildi, eða sett ný lög sem ganga framar þeim sem fyrir eru. Með skírskotun til þess verður ekki betur séð en að fyrirvarinn hafi í meginatriðum táknræna þýðingu.[50] Hann leiðir til sömu niðurstöðu og lögskýringarregla 3. gr. EES-laganna og líkindareglan um að lög séu talin vera í samræmi við þjóðréttarlegar skuldbindingar nema annað verði ráðið af viðkomandi lögum, þ.e.a.s. að lagaákvæði verða túlkuð á þann hátt að þau samræmist EES-rétti nema annað verði skýrlega ráðið af þeim. Verði fyrirhuguð forgangsregla að lögum má ætla að stoðir þeirrar ályktunar styrkist í íslenskum rétti. Framangreindar reglur munu því væntanlega standa til þess að löggjafinn muni þurfa að mæla skýrt fyrir um það í lögum ef ætlunin er að víkja frá forgangsreglunni og um leið þeirri skyldu varðandi forgangsáhrif innleiddra EES-reglna sem felst í bókun 35.[51] Það mun þó hér sem endranær koma í hlut íslenskra dómstóla að meta hvaða kröfur verða gerðar að þessu leyti í einstökum tilfellum og er erfitt að fullyrða um það almennt séð við hvaða aðstæður þeim verður talið fullnægt.[52]

Vekja má athygli á því að síðari málsliður frumvarpsákvæðisins inniheldur ekki hliðstæðan fyrirvara um að ráðherra (eða önnur stjórnvöld) geti í almennum stjórnvaldsfyrirmælum kveðið svo á að þau skuli eftir atvikum ganga framar ósamrýmanlegum stjórnvaldsfyrirmælum sem innleiða EES-reglur. Af því verður þó ekki fyrirvaralaust dregin sú ályktun að ákvæðið takmarki að þessu leyti almennar heimildir ráðherra og annarra stjórnvalda til að mæla fyrir um innbyrðis samspil ólíkra stjórnvaldsfyrirmæla við setningu þeirra eftir því sem rúmast innan viðeigandi lagaheimilda.[53] Slík ályktun verður enn síður dregin af frumvarpsákvæðinu ef fallist er á að fyrirvarinn í fyrri málslið ákvæðisins gegni fyrst og fremst áminningarhlutverki fremur en að honum sé ætlað að hafa sjálfstætt efnislegt inntak.

8 Niðurstöður og hugleiðingar um framsetningu ákvæðisins

Í greininni hefur gildissvið forgangsreglunnar sem lögð er til í fyrirliggjandi frumvarpi verið brotið til mergjar lið fyrir lið, auk þess sem ýmis álitaefni viðvíkjandi því hafa verið dregin fram og afstaða tekin til þeirra eftir föngum. Meðal annars var velt upp því álitaefni hvort aðrar tegundir setts réttar í þrengri merkingu en almenn lög geti rúmast innan frumvarpsákvæðisins, t.d. bráðabirgðalög. Tilvísun ákvæðisins til „almennra lagaákvæða“ og skýringar með því virðast mæla gegn svo rúmri skýringu á ákvæðinu. Þó takmarkast bókun 35, sem ákvæðinu er ætlað að innleiða, ekki við almenn lög í þeirri merkingu sem lögð er í hugtakið í íslenskum rétti heldur vísar bókunin til settra laga almennt (e. statutory provisions). Hvað sem því líður er ljóst að hvorki bókun 35 né fyrirhuguð forgangsregla lýtur að árekstri settra laga við stjórnarskrána eða óskráðar stjórnskipulegar reglur enda eru þær rétthærri öðrum réttarheimildum.

Þá var vikið að síðari málslið frumvarpsákvæðisins sem snýr að EES-reglum sem innleiddar eru með almennum stjórnvaldsfyrirmælum, t.d. reglugerð settri af ráðherra. Dregin var sú ályktun, m.a. af skýringum með frumvarpinu, að síðari málsliður ákvæðisins einskorðist við árekstur reglna sem eiga báðar eða allar stoð í stjórnvaldsfyrirmælum, þótt orðalag ákvæðisins beri það ekki skýrlega með sér. Á hinn bóginn felist það ekki í ákvæðinu að stjórnvaldsfyrirmæli sem innleiða EES-reglu geti vikið til hliðar ósamrýmanlegri reglu í almennum lögum. Að því leyti skeri frumvarpsákvæðið sig frá forgangsreglu 2. gr. norsku EES-laganna, en hún gerir ráð fyrir að stjórnvaldsfyrirmæli sem innleiða EES-reglu gangi framar yngri lögum Stórþingsins. Að þessu frágengnu var fjallað um það hvernig fyrirhuguð forgangsregla kunni að horfa við árekstrum milli settra laga annars vegar og réttlægri réttarheimilda hins vegar, auk tilvika þar sem innleiddar EES-reglur rekast á innbyrðis. Komist var að þeirri niðurstöðu að slíkir árekstrar falli í grunninn ekki undir gildissvið fyrirhugaðrar forgangsreglu, heldur fari um úrlausn þeirra eftir lex superior reglunni og eftir atvikum sjónarmiðum um samspil réttarheimilda í EES-rétti.

Því næst var vikið að því skilyrði frumvarpsákvæðisins að í hlut eigi lagaákvæði (eða ákvæði stjórnvaldsfyrirmæla) sem „réttilega innleiðir skuldbindingu samkvæmt EES-samningnum“. Af skilyrðinu er ljóst að ranglega innleiddar EES-reglur falla í grunninn ekki undir fyrirhugaða forgangsreglu. Þó voru færð rök fyrir þeirri túlkun á ákvæðinu að sé EES-regla ranglega innleidd að hluta geti hún notið forgangsáhrifa að því marki sem hún er réttilega innleidd, sé yfirleitt unnt að skilja þar á milli. Þá voru færð rök fyrir því að gangi lagaákvæði lengra en sú EES-regla sem það innleiðir, án þess að fara í bága við EES-regluna eða aðrar reglur EES-réttar, geti lagaákvæðið notið forgangsáhrifa að svo miklu leyti sem það innleiðir skuldbindingu samkvæmt EES-samningnum en ekki umfram það. Loks var rökstutt að forgangsreglan eigi ekki við ef viðkomandi EES-regla telst ógild að EES-rétti, t.d. þar sem hún fer í bága við rétthærri réttarheimild í EES-rétti. Í ljósi þess að gildissvið og réttaráhrif fyrirhugaðrar forgangsreglu miðast ætíð við skuldbindingar samkvæmt EES-samningnum má velta fyrir sér hvort orðinu „réttilega“ sé í reynd ofaukið í reglunni („… innleiðir skuldbindingu samkvæmt EES-samningnum“).   

Þá var fjallað um þann þátt í gildissviði fyrirhugaðrar forgangsreglu að í hlut eigi „skýrt og óskilyrt lagaákvæði“ (eða ákvæði stjórnvaldsfyrirmæla). Tilvitnað skilyrði forgangsreglunnar felur í sér óverulega takmörkun á gildissviði hennar í ljósi þess hversu rúmt sambærilegt skilyrði bókunar 35 hefur verið túlkað í dómaframkvæmd EFTA-dómstólsins með hliðsjón af viðeigandi dómaframkvæmd Evrópudómstólsins. Til að mynda hafa fjórfrelsisreglurnar verið taldar nægilega skýrar og óskilyrtar í þessum skilningi jafnvel þótt þær séu matskenndar og dýnamískar í eðli sínu. Þá var þeirri spurningu velt upp hvort umrætt skilyrði bókunar 35 eigi við um EES-regluna sjálfa eða þau íslensku lög sem innleiða hana, en til samanburðar má geta þess að áþekk skilyrði beinna réttaráhrifa í Evrópurétti eiga við um viðkomandi ESB-reglur sem slíkar. Í þessu ljósi voru færð rök fyrir því að nærtækara gæti verið að tengja umrætt skilyrði forgangsreglunnar, um að regla sé skýr og óskilyrt, við viðkomandi EES-reglu fremur en það lagaákvæði sem innleiðir hana.


Heimildaskrá

Alþingistíðindi (þingskjöl á vef Alþingis).
Arnaldur Hjartarson, Evrópskur bankaréttur og áhrif hans á íslenskan rétt, Fons Juris 2017.
Ármann Snævarr, Almenn lögfræði, Bókaútgáfa Orators 1988.
Björg Thorarensen, Stjórnskipunarréttur. Undirstöður og handhafar ríkisvalds, Bókaútgáfan Codex 2015.
Davíð Þór Björgvinsson, EES-réttur og landsréttur, Bókaútgáfan Codex 2006.
Davíð Þór Björgvinsson, Lögskýringar: Kenningar, aðferðir og sjónarmið við skýringu og beitingu laga, Forlagið 2008.
Finn Arnesen, Simen Hammersvik, Erling Hjelmeng, Olav Kolstad og Ole-Andreas Rognstad, Oversikt over EØS-retten, Universitetsforlaget 2022.
Fredrik Sejersted, Finn Arnesen, Ole-Andreas Rognstad, Sten Foyn og Olav Kolstad, EØS-rett, 3. útg. Universitetsforlaget 2014.
Friðrik Árni Friðriksson Hirst og Hafsteinn Dan Kristjánsson, „Inntak fyrirhugaðrar EES-forgangsreglu og áhrif hennar í íslenskum rétti“, Vefrit Úlfljóts 22. apríl 2023.
Hafsteinn Dan Kristjánsson, Að iðka lögfræði: Inngangur að hinni lagalegu aðferð, Bókaútgáfan Codex 2015.
Hafsteinn Dan Kristjánsson, „Freedom of Establishment“ í Research Handbook on EEA Internal Market Law, Graham Butler (ritstj.) væntanleg 2023.
Hafsteinn Dan Kristjánsson, „Is the Primacy of EU-Law Absolute or Relative? Explaining Primacy in Interlocking Legal Systems“, Europarätts tidskriften 2. tbl. 2023.
Hafsteinn Dan Kristjánsson, „Stjórnskipuleg lögmætisregla“, Úlfljótur 62. árg. 4. tbl. 2009, bls. 421-494.
Hafsteinn Dan Kristjánsson, „Skyldur einkaaðila samkvæmt Mannréttindaskránni“, Hátíðarit Orator 2022, bls. 8-14.
Halvard Haukeland Fredriksen og Gjermund Mathisen, EØS-rett, 4. útg. Fagbokforlaget 2022.
M. Elvira Méndez-Pinedo, EC and EEA Law: A Comparative Study of the Effectiveness of European Law, European Law Publishing 2009.
Margrét Einarsdóttir, Framkvæmd EES-samningsins á Íslandi og stjórnskipuleg álitamál, Bókaútgáfan Codex 2020.
Michael Bobek, „The effect of EU law in the national legal systems“ í Catherine Barndard og Steven Peers (ritstj.), European Union Law, 3. útg. Oxford University Press 2020.
Ot.prp. nr. 79 (1991-1992): Om lov om gjennomføring i norsk rett av hoveddelen i Avtale om Det europeiske økonomiske samarbeidsområde (EØS), mv.
Paul Craig og Cráinne de Burca, EU Law: Text, Cases, and Materials. UK version, 7. útg. Oxford University Press 2020.
Páll Hreinsson, Almennar efnisreglur stjórnsýsluréttarins, Fons Juris 2022.
Róbert R. Spanó, Túlkun lagaákvæða, 2. útg. Bókaútgáfan Codex 2019.
Sigurður Líndal og Skúli Magnússon, Réttarkerfi Evrópusambandsins og Evrópska efnahagssvæðisins. Megindrættir,Hið íslenska bókmenntafélag 2011.
Sigurður Líndal, Um lög og lögfræði: Grundvöllur laga – réttarheimildir, 2. útg. Hið íslenska bókmenntafélag 2007.
Stefán Már Stefánsson, Evrópusambandið og Evrópska efnahagssvæðið, Bókaútgáfan Codex 2000.
Stefán Már Stefánsson, Evrópusambandsréttur: Lissabons-sáttmálinn með áherslu á fiski- og auðlindamál og ríkjasambandið, Lagastofnun Háskóla Íslands 2014.
Stefán Már Stefánsson, Evrópuréttur: Réttarreglur Evrópusambandsins, Lagastofnun Háskóla Íslands 2020.
Valgerður Sólnes, „Niðurstaða Alþingis um gildi alþingiskosninga 2021: Hvað gerist nú?“, Vefrit Úlfljóts 29. nóvember 2021.

Dómaskrá

Dómar Evrópudómstólsins
Dómur í máli C-26/62, Van Gend en Loos, EU:C:1963:1.
Dómur í máli C-148/78, Ratti, EU:C:1979:110.
Dómur í máli C-573/17, Poplawski II, EU:C:2019:530.

Dómar EFTA-dómstólsins
Dómur í máli E-1/94, Restamark, 16. desember 1994.
Dómur í máli E-1/01, Hörður Einarsson, 22. febrúar 2002.
Dómur í máli E-2/12, HOB-vín, 11. desember 2012.
Dómur í máli E-7/11, Grund, 8. apríl 2013.
Dómur í máli E-6/17, Fjarskipti hf., 30. maí 2018.

Úrlausnir Mannréttindadómstóls Evrópu
Ákvörðun í máli MDE Konkurrenten.no AS gegn Noregi, 5. nóvember 2019, nr. 47341/15.
Dómur í máli MDE Norwegian Confederation of Trade Unions (LO) og Norwegian Transport Workers‘ Union (NTF) gegn Noregi, 10. júní 2021, nr. 45487/17.

Norskir dómar
Dómur Hæstaréttar Noregs í máli nr. 2016-2554.


Eftirmálsgreinar

[1] 153. löggjafarþing 2022–2023, þingskjal 1392 – 890. mál.

[2] Friðrik Árni Friðriksson Hirst og Hafsteinn Dan Kristjánsson, „Inntak fyrirhugaðrar EES-forgangsreglu og áhrif hennar í íslenskum rétti“.

[3] Í þessu sambandi má geta þess að fyrirhuguð forgangsregla tekur til allra innleiddra EES-skuldbindinga, hvort heldur samkvæmt meginmáli EES-samningsins, bókunum, viðaukum eða afleiddum gerðum. Líklegt er að hún gildi einnig um þær óskráðu meginreglur EES-réttar sem teljast vera samtvinnaðar meginmáli EES-samningsins og kunna þar með að hafa verið innleiddar með lögum nr. 2/1993. Nánar er fjallað um það í Friðrik Árni Friðriksson Hirst og Hafsteinn Dan Kristjánsson, „Inntak fyrirhugaðrar EES-forgangsreglu og áhrif hennar í íslenskum rétti“.

[4] Sjá umfjöllun í 4. kafla og athugasemdum við 1. gr. í greinargerð með fyrirliggjandi frumvarpi (153. löggjafarþing 2022–2023, þingskjal 1392 – 890. mál).

[5] Sjá einnig hvað norskan rétt varðar, Fredrik Sejersted, Finn Arnesen, Ole-Andreas Rognstad, Sten Foyn og Olav Kolstad, EØS-rett, bls. 270.

[6] Finn Arnesen, Simen Hammersvik, Erling Hjelmeng, Olav Kolstad og Ole-Andreas Rognstad, Oversikt over EØS-retten, bls. 631. Sjá einnig 1. kafla og kafla 2.1 í greinargerð með fyrirliggjandi frumvarpi (153. löggjafarþing 2022–2023, þingskjal 1392 – 890. mál).

[7] Sjá m.a. umfjöllun í 1. kafla, kafla 2.1 og athugasemdum við 1. gr. í greinargerð með fyrirliggjandi frumvarpi (153. löggjafarþing 2022–2023, þingskjal 1392 – 890. mál). Um settan rétt í þrengri merkingu, sjá Ármann Snævarr, Almenn lögfræði, bls. 161-172, einkum bls. 161-163, Sigurður Líndal, Um lög og lögfræði, bls. 80-113, einkum bls. 97-98, og Hafsteinn Dan Kristjánsson, Að iðka lögfræði, bls. 79-82, einkum bls. 80-81.

[8] Um bráðabirgðalög, sjá t.d. Ármann Snævarr, Almenn lögfræði, bls. 165-166, Sigurður Líndal, Um lög og lögfræði, bls. 98-103, Hafsteinn Dan Kristjánsson, Að iðka lögfræði, bls. 81, og Björg Thorarensen, Stjórnskipunarréttur. Undirstöður og handhafar ríkisvalds, bls. 465-471.

[9] Þar sem bráðabirgðalög eru sárasjaldgæf er þetta líklega ekki sérlega raunhæft álitaefni. Helgast það m.a. af þeim breytingum sem gerðar voru á starfsháttum Alþingis með stjórnarskipunarlögum nr. 56/1991 en vegna þeirra eru sjaldnast lengur skilyrði til að setja bráðabirgðalög, enda má nú alla jafna kalla Alþingi saman með skömmum fyrirvara allan ársins hring. Sem dæmi um undantekningu frá hinu síðastnefnda má nefna þá stöðu sem kom upp vegna vafa um lögmæti alþingiskosninga í Norðvesturkjördæmi 2021 sem orsakaði drátt á útgáfu kjörbréfa til nýkjörinna alþingismanna og tafði fyrir því að nýtt þing kæmi saman. Um þessa atburðarás og möguleg eftirmál hennar, sjá Valgerður Sólnes, „Niðurstaða Alþingis um gildi alþingiskosninga 2021: Hvað gerist nú?“.  

[10] Rétt er að benda á að í norsku MSE-lögunum hefur verið farin sú leið að lögfesta þar sérstaka forgangsreglu vegna ákvæða sáttmálans. Því er hugsanlegt að forgangsreglur norsku EES-laganna og MSE-laganna eigi við á sama tíma og togist þar af leiðandi á. Hefur því verið haldið fram að leysa verði úr slíkum árekstrum í ljósi eðlis og mikilvægi þeirra réttinda sem reynir á hverju sinni. Sjá 3. gr. lov om styrking av menneskerettighetenes stilling i norsk rett (menneskerettensloven) (LOV-1999-05-21-30) og 2. gr. lov om gjennomføring i norsk rett av hoveddelen i avtale om Det europeiske økonomiske samarbeidsområde (EØS) m.v. (EØS-loven) (LOV-1992-11-27-109). Um álitaefni í norskum rétti varðandi mögulega árekstra milli innleiddra EES-reglna og ákvæða Mannréttindasáttmála Evrópu, sjá Halvard Haukeland Fredriksen og Gjermund Mathisen, EØS-rett, bls. 437-438, og Finn Arnesen, Simen Hammersvik, Erling Hjelmeng, Olav Kolstad og Ole-Andreas Rognstad, Oversikt over EØS-retten, bls. 645.  

[11] Um vernd mannréttinda í Evrópurétti, sjá t.d. Paul Craig og Cráinne de Burca, EU Law. Text, Cases, and Materials, bls. 430-481.

[12] Athygli vekur að Mannréttindadómstóll Evrópu hefur ekki slegið því föstu að til sé líkindaregla um að vernd mannréttinda í tengslum við innleiddar EES-reglur sé sambærileg þeirri vernd sem leiðir af Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. svokallaða Bosphorus líkindareglu í tilviki Evrópuréttar. Sjá í þessu sambandi ákvörðun í máli MDE Konkurrenten.no AS gegn Noregi, 5. nóvember 2019, nr. 47341/15, mgr. 43, og dóm MDE í máli Norwegian Confederation of Trade Unions (LO) og Norwegian Transport Workers‘ Union (NTF) gegn Noregi, 10. júní 2021, nr. 45487/17, mgr. 105-198.

[13] Sjá einnig hvað norskan rétt varðar, Halvard Haukeland Fredriksen og Gjermund Mathisen, EØS-rett, bls. 438, og Finn Arnesen, Simen Hammersvik, Erling Hjelmeng, Olav Kolstad og Ole-Andreas Rognstad, Oversikt over EØS-retten, bls. 645. 

[14] Þess má geta að í 3. kafla greinargerðar með fyrirliggjandi frumvarpi (153. löggjafarþing 2022–2023, þingskjal 1392 – 890. mál) eru tekin dæmi um EES-reglur, innleiddar með tilvísun, sem skulu samkvæmt viðkomandi innleiðingarlöggjöf ganga framar öðrum ákvæðum viðkomandi laga, ef árekstur verður. Dæmin eiga það sammerkt að varða EES-reglur sem hafa lagagildi, þ.e. teljast til almennra laga. Því er ekki um að ræða árekstur laga og stjórnvaldsfyrirmæla í umræddum tilvikum.

[15] Ákvæði 2. gr. norsku EES-laganna hljóðar svo: „Bestemmelser i lov som tjener til å oppfylle Norges forpliktelser etter avtalen skal i tilfelle konflikt gå foran andre bestemmelser som regulerer same forhold. Tilsvarende gjelder dersom en forskrift som tjener til å oppfylle Norges forpliktelser etter avtalen, er i konflikt med en annen forskrift, eller kommer i konflikt med en senere lov.“ (áh.br. höf.). Lov om gjennomføring i norsk rett av hoveddelen i avtale om Det europeiske økonomiske samarbeidsområde (EØS) m.v. (EØS-loven) (LOV-1992-11-27-109).

[16] Athugasemdir við 1. gr. í greinargerð með fyrirliggjandi frumvarpi (153. löggjafarþing 2022–2023, þingskjal 1392 – 890. mál). Sjá einnig m.a. umfjöllun í 6. kafla greinargerðarinnar, varðandi bætt verklag við laga- og reglugerðarsetningu vegna innleiðingar EES-reglna.

[17] Um lögmætisregluna almennt, sjá t.d. Hafsteinn Dan Kristjánsson, „Stjórnskipuleg lögmætisregla“, og Páll Hreinsson, Almennar efnisreglur stjórnsýsluréttarins, bls. 5-55.

[18] Yfirlit yfir almennt viðurkenndar réttarheimildir íslensks réttar má t.d. finna í Ármann Snævarr, Almenn lögfræði, bls. 158, Sigurður Líndal, Um lög og lögfræði, bls. 78, og Hafsteinn Dan Kristjánsson, Að iðka lögfræði, bls. 75.

[19] Sjá Halvard Haukeland Fredriksen og Gjermund Mathisen, EØS-rett, bls. 436, en þar kemur fram það álit höfunda að óskráðar reglur norsks réttar rúmist ekki innan 2. gr. norsku EES-laganna. Gagnstæð skoðun kemur fram hjá Finn Arnesen o.fl. sem telja ekki útilokað að skýra orðalagið „[b]estemmelser i lov“ svo rúmt að það nái einnig til óskráðra reglna norsks réttar. Sjá Finn Arnesen, Simen Hammersvik, Erling Hjelmeng, Olav Kolstad og Ole-Andreas Rognstad, Oversikt over EØS-retten, bls. 641.

[20] Í 3. gr. EES-laganna er mælt fyrir um að skýra skuli lög og reglur, að svo miklu leyti sem við á, til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggja.

[21] Um skilyrði lögjöfnunar, sjá t.d. Ármann Snævarr, Almenn lögfræði, bls. 534-535, Davíð Þór Björgvinsson, Lögskýringar, bls. 188-214, Róbert R. Spanó, Túlkun lagaákvæða, bls. 308 og 314 o.áfr., og Hafsteinn Dan Kristjánsson, Að iðka lögfræði, bls. 161-163.

[22] Fredrik Sejersted, Finn Arnesen, Ole-Andreas Rognstad, Sten Foyn og Olav Kolstad, EØS-rett, bls. 272-273.

[23] Dómur í máli E-7/11, Grund, mgr. 82. Athygli vekur þó að í íslenskri útgáfu dómsins kemur hugtakið frumréttur (e. primary EEA law) ekki fyrir, heldur er þess í stað vísað til EES-samningsins.

[24] Fredrik Sejersted, Finn Arnesen, Ole-Andreas Rognstad, Sten Foyn og Olav Kolstad, EØS-rett, bls. 272, Halvard Haukeland Fredriksen og Gjermund Mathisen, EØS-rett, bls. 54 o.áfr., og Hafsteinn Dan Kristjánsson, „Freedom of Establishment“, kafli 1.

[25] Fredrik Sejersted, Finn Arnesen, Ole-Andreas Rognstad, Sten Foyn og Olav Kolstad, EØS-rett, bls. 269.

[26] Um innleiðingu afleiddra gerða, sjá t.d. Arnaldur Hjartarson, Evrópskur bankaréttur og áhrif hans á íslenskan rétt, bls. 149-151, og Margrét Einarsdóttir, Framkvæmd EES-samningsins á Íslandi og stjórnskipuleg álitamál.

[27] Sjá einnig umfjöllun í 2. kafla hér á undan.

[28] Fredrik Sejersted, Finn Arnesen, Ole-Andreas Rognstad, Sten Foyn og Olav Kolstad, EØS-rett, bls. 204.

[29] Fredrik Sejersted, Finn Arnesen, Ole-Andreas Rognstad, Sten Foyn og Olav Kolstad, EØS-rett, bls. 267.

[30] Finn Arnesen, Simen Hammersvik, Erling Hjelmeng, Olav Kolstad og Ole-Andreas Rognstad, Oversikt over EØS-retten, bls. 643, og Fredrik Sejersted, Finn Arnesen, Ole-Andreas Rognstad, Sten Foyn og Olav Kolstad, EØS-rett, bls. 269.

[31] Sjá einnig umfjöllun í 2. kafla hér að framan um vernd grundvallarréttinda í ESB-rétti og EES-rétti.

[32] Finn Arnesen, Simen Hammersvik, Erling Hjelmeng, Olav Kolstad og Ole-Andreas Rognstad, Oversikt over EØS-retten, bls. 643. Sjá einnig, hvað varðar bókun 35, Fredrik Sejersted, Finn Arnesen, Ole-Andreas Rognstad, Sten Foyn og Olav Kolstad, EØS-rett, bls. 204.

[33] Finn Arnesen, Simen Hammersvik, Erling Hjelmeng, Olav Kolstad og Ole-Andreas Rognstad, Oversikt over EØS-retten, bls. 642, og Halvard Haukeland Fredriksen og Gjermund Mathisen, EØS-rett, bls. 432. Sjá t.d. mál E-1/94, Restamark, mgr. 77, og mál E-1/01, Hörður Einarsson, mgr. 53. Sjá einnig umfjöllun um E-1/10 í tengslum við bein réttaráhrif, í Finn Arnesen, Simen Hammersvik, Erling Hjelmeng, Olav Kolstad og Ole-Andreas Rognstad, Oversikt over EØS-retten, bls. 630. Sjá einnig í sömu átt, mál E-2/12, HOB-vín, mgr. 122, og mál E-6/17, Fjarskipti hf., mgr. 28. Einnig má hér vísa til umfjöllunar í kafla 2.3, 3. kafla og athugasemdum við 1. gr. í greinargerð með fyrirliggjandi frumvarpi (153. löggjafarþing 2022–2023, þingskjal 1392 – 890. mál).

[34] Sjá m.a. kafla 2.3 í greinargerð með fyrirliggjandi frumvarpi (153. löggjafarþing 2022–2023, þingskjal 1392 – 890. mál). Annað dæmi um ákvæði í meginmáli EES-samningsins sem uppfyllir þennan áskilnað er 54. gr. samningsins um bann við misnotkun á markaðsráðandi stöðu. Þannig hefur EFTA-dómstóllinn slegið því föstu að nefnt ákvæði uppfylli skilyrðið, þ.e. að aðilar geti byggt rétt á því beint, sjá mál E-6/17, Fjarskipti hf., mgr. 28.

[35] Mál E-6/17, Fjarskipti hf., mgr. 27. Sjá einnig Finn Arnesen, Simen Hammersvik, Erling Hjelmeng, Olav Kolstad og Ole-Andreas Rognstad, Oversikt over EØS-retten, bls.642.

[36] Um tengsl skilyrðisins við bein réttaráhrif í ESB-rétti, sjá t.d. Davíð Þór Björgvinsson, EES-réttur og landsréttur, bls. 104-108. Sjá einnig t.d. mál E-1/94, Restamark, mgr. 79, og mál E-1/01, Hörður Einarsson,mgr. 54.

[37] Áður fyrr lék vafi á því hver tengslin væru milli beinna réttaráhrifa og forgangsreglu ESB-réttar (e. principle of primacy). Í nýlegri dómaframkvæmd hefur Evrópudómstóllinn lagt til grundvallar að ESB-reglur njóti ekki forgangsáhrifa nema uppfyllt séu skilyrði beinna réttaráhrifa. Af því leiðir að verði árekstur milli ESB-reglu sem nýtur ekki beinna réttaráhrifa og landslaga ber ekki víkja þeim síðarnefndu til hliðar með vísan til forgangsreglu ESB-réttar. Tók Evrópudómstóllinn af skarið um þetta í máli C-573/17, Poplawski II, mgr. 60 og 68. Sjá einnig Hafsteinn Dan Kristjánsson, „Is the Primacy of EU-Law Absolute or Relative? Explaining Primacy in Interlocking Legal Systems“, bls. 33, þar sem vakin er athygli á því að ákveðin óvissa gildi um þann fræðilega grundvöll sem tengslin milli reglnanna um bein réttaráhrif og forgangsáhrif ESB-réttar byggjast á.

[38] Um bein réttaráhrif og forgangsáhrif í tengslum við EES-rétt er fjallað m.a. í M. Elvira Méndez-Pinedo, EC and EEA Law, bls. 94-97 og 145-160.

[39] Um bein réttaráhrif almennt, sjá t.d. Sigurður Líndal og Skúli Magnússon, Réttarkerfi Evrópusambandsins og Evrópska efnahagssvæðisins. Megindrættir, bls. 70-71, Stefán Már Stefánsson, Evrópuréttur. Réttarreglur Evrópusambandsins, bls. 72-83, Stefán Már Stefánsson, Evrópusambandsréttur. Lissabons-sáttmálinn með áherslu á fiski- og auðlindamál og ríkjasambandið, bls. 62-66, og M. Elvira Méndez-Pinedo, EC and EEA Law, bls. 51-69.

[40] Mál C-26/62, Van Gend en Loos.

[41] Sjá t.d. Michal Bobek, „The effects of EU law in the national legal system“, bls. 159.

[42] Sjá t.d. Michal Bobek, „The effects of EU law in the national legal system“, bls. 160.

[43] Finn Arnesen, Simen Hammersvik, Erling Hjelmeng, Olav Kolstad og Ole-Andreas Rognstad, Oversikt over EØS-retten, bls. 642.

[44] Sjá lög 1504:1993, sbr. lög 1505:1993, 2. gr.. „… 1. ovillkorliga och tillräckligt exakta bestämmelser i EES-avtalets huvudavtal eller i dess protokoll eller bilagor, 2. en sådan bestämmelse i ett direktiv till vilken det hänvisas i EES-avtalets bilagor, om bestämmelsen i direktivet är ovillkorlig och tillräckligt exakt …“ (áh.br. höf.). Sjá kafla 2.4 í greinargerð með fyrirliggjandi frumvarpi (153. löggjafarþing 2022–2023, þingskjal 1392 – 890. mál). Eins og þar kemur fram voru Finnland og Svíþjóð aðilar að EES-samningnum sem EFTA-ríki áður en þau gengu í ESB árið 1995.

[45] Ákveðin ummæli í E-1/94, Restamark, kunna að benda til þess að skilyrðið, varðandi það að regla sé nægilega skýr og óskilyrt, lúti að þeim landslögum sem innleiða tiltekna EES-reglu, sjá mgr. 77. Þó eru önnur ummæli í sama dómi sem benda fremur til þess að skilyrðið lúti að EES-reglunni, þ.e. að EES-reglan verði sem slík að vera nægilega skýr og óskilyrt óháð því hvernig hún er útfærð í viðkomandi landslögum, sjá mgr. 78. Sjá einnig til hliðsjónar mál E-1/01, Hörður Einarsson, mgr. 54.

[46] Finn Arnesen, Simen Hammersvik, Erling Hjelmeng, Olav Kolstad og Ole-Andreas Rognstad, Oversikt over EØS-retten, bls. 642.

[47] Sjá t.d. C-148/78, Ratti.

[48] Um bein réttaráhrif tilskipana, sjá t.d. Paul Craig og Cráinne de Burca, EU Law: Text, Cases, and Materials, bls. 423-428. Umfjöllun um þessi atriði má einnig finna í Hafsteinn Dan Kristjánsson, „Skyldur einkaaðila samkvæmt Mannréttindaskránni“, bls. 8-14.

[49] Fredrik Sejersted, Finn Arnesen, Ole-Andreas Rognstad, Sten Foyn og Olav Kolstad, EØS-rett, bls. 268.

[50] Fredrik Sejersted, Finn Arnesen, Ole-Andreas Rognstad, Sten Foyn og Olav Kolstad, EØS-rett, bls. 268.

[51] Fredrik Sejersted, Finn Arnesen, Ole-Andreas Rognstad, Sten Foyn og Olav Kolstad, EØS-rett, bls. 268. Þar er bent á að þótt norski löggjafinn hafi formlega séð óskerta heimild til að setja lög sem ganga gegn innleiddri EES-reglu, takmarki forgangsregla 2. gr. norsku EES-laganna í reynd svigrúm löggjafans í þeim efnum með ákveðnum hætti, m.a. þar sem frávik þurfi að hafa skýra stoð í lögum. Sjá einnig Ot.prp. nr. 79, bls. 5.

[52] Sjá einnig umfjöllun m.a. í 4. kafla og athugasemdum við 1. gr. í greinargerð með fyrirliggjandi frumvarpi (153. löggjafarþing 2022–2023, þingskjal 1392 – 890. mál).

[53] Sjá einnig til hliðsjónar umfjöllun í 6. kafla greinargerðar með fyrirliggjandi frumvarpi (153. löggjafarþing 2022–2023, þingskjal 1392 – 890. mál). Þar er m.a. áréttað mikilvægi þess að bæta verklag við laga- og reglugerðarsetningu vegna innleiðingar EES-reglna, þ.m.t. samræma orðalag reglugerðarheimilda í lögum sem varða innleiðingu slíkra reglna. Með því móti megi m.a. tengja betur saman lagaheimildir til innleiðingar og setningu stjórnvaldsfyrirmæla til að forða því að reglur rekist á fyrir slysni.